Verlos universiteiten van die knoeiende managers

Het college van bestuur van de Vrije Universiteit Amsterdam richt zijn instelling te gronde. Geef de autonomie terug aan de academische gemeenschap, bepleit Matthias van Rossum.

Dat de Nederlandse universiteiten worden gekoloniseerd door managers die met onderwijs en onderzoek geen enkele affiniteit hebben, heeft u in deze krant al eerder kunnen lezen. Een ontluisterend voorbeeld biedt de Vrije Universiteit Amsterdam. Daar heeft het college van bestuur besloten tot een bezuinigingsoperatie die zal leiden tot het ontslag van 450 fte aan ondersteunend personeel met vaste contracten en het snijden van 33 miljoen euro op jaarbasis. Als argument wordt de verwachting van tegenvallende inkomsten ‘uit Den Haag’ gebruikt, maar tegelijkertijd blijkt er wel geld beschikbaar voor andere uitgaven. Het budget voor het inhuren van ‘externe’ krachten – adviseurs, interim-managers – is in het afgelopen jaar met 100 procent overschreden: van 12 naar 24 miljoen euro. Ook wordt er voor miljoenen euro’s geïnvesteerd in nieuwbouw en in het verbouwen van het hoofdgebouw voor de implementatie van ‘flexwerkconcepten’.

Deze plannen zijn omstreden. In zijn vastberadenheid heeft het college van bestuur intussen iedereen tegen zich in het harnas gejaagd. De ondernemingsraad kwam na analyse van de cijfers tot de conclusie dat de opgevoerde „financiële noodzaak” ontbrak. Organisatieadviesbureau Berenschot controleerde de cijfers en vond dat het bestuur te veel lucht in zijn begroting pompt en hierdoor een te ongunstig scenario schetst. Berenschots conclusie: de bezuinigingen en ontslagen zijn niet nodig en zelfs zonder de verregaande ingrepen is er ruimte voor voorzichtige nieuwbouw.

Kritische medewerkers hadden zich intussen al uitgelaten over de ontwikkelingen aan de VU. Als ‘Verontruste VU’ers’ lanceerden zij een manifest tegen de topdownbestuursstijl en de desastreuze effecten van doorgeschoten en verkeerd bedrijfsdenken. Deze maand tekenden ruim duizend werknemers en studenten een petitie tegen de bezuinigingen, tegen het beleid van het college van bestuur en voor meer zeggenschap van werknemers. Op drie achtereenvolgende manifestaties kwamen – midden in de vakantie – bijna tweehonderd werknemers om dit geluid kracht bij te zetten en na afloop de tribune van de medezeggenschapsvergaderingen te bevolken.

Het wordt nog gekker. De afgelopen week is gebleken dat het college van bestuur niet alleen een bedrijfsmatige rationaliteit aanhangt die vreemd is aan het hoger onderwijs, maar dat het ook binnen deze rationaliteit onderpresteert. Nederlandse universiteiten blijken negatieve derivaten in bezit te hebben en betalen jaarlijks voor miljoenen te veel aan rente. De Vrije Universiteit spant de kroon. De derivaten van de VU staan voor maar liefst 79,5 miljoen onder water. Het college van bestuur spreekt zelf van „bestendig conservatief financieel beleid”.

De crisis die zich aftekent aan de Nederlandse universiteiten in het algemeen – en aan de Vrije Universiteit in het bijzonder – heeft veel weg van de ontwikkelingen die zich afspeelden bij hogescholen. Bestuurders sturen op ‘rationalisatie’, ‘rendement’ en ‘schaalvergroting’, maar nemen tegelijkertijd grote risico’s met nieuwbouwprojecten en financiële constructies. Drie elementen zijn kenmerkend voor het ontsporen van de bestuurscultuur aan universiteiten: bestuurders staan te ver van de organisatie en de inhoud van het werk, ze opereren vanuit een doorgeschoten bedrijfsdenken dat haaks staat op het functioneren van de wetenschap en ze worden onvoldoende gecontroleerd.

De aanpak van dit probleem is niet zo ingewikkeld als het lijkt. Verklein de greep van falende toezichthouders. Leg de zeggenschap waar ze hoort: bij de academische gemeenschap. Gezamenlijk hebben universiteitsmedewerkers alle kennis en expertise in huis om van hun eigen organisatie een succes te maken.