Pionier van de ether en de grote telescoop

Op een rustig plekje, buiten bereik van de storende trams van Manchester, bouwde Sir Bernard Lovell een telescoop die van grote waarde bleek in Koude Oorlog en wetenschap.

Tot niet zo lang geleden kwam hij nog geregeld naar ‘zijn’ instituut: het Jodrell Bank Observatory van de universiteit van Manchester. Honderden astronomen en ingenieurs werden de afgelopen 70 jaar op dat instituut in Cheshire opgeleid, en de grote Lovell-radiotelescoop (met een schotel van 76 meter diameter) domineert er nog altijd het landschap. Maar de laatste tijd zag men hem er niet vaak meer en eergisteren overleed Sir Bernard Lovell, de man achter de beroemde schotel en het befaamde instituut, op 98-jarige leeftijd.

Lovell groeide op in Oldland Common, een dorpje tussen Bristol en Bath waar het zo stil was dat je over de weg naar school kon lopen, „achter een hoepel”, vertelde hij in een lang interview op de website Web of Stories.

Op school, zei hij, blonk hij aanvankelijk nergens in uit. Liever prutste hij thuis aan kristalontvangers en zenders waarmee je lange elektromagnetische golven door de ether kon sturen. Zulke ‘draadloze communicatie’ was destijds iets nieuws, nog helemaal in ontwikkeling.

Op zijn vijftiende ontdekte Lovell wat hij wilde worden. Zijn natuurkundeleraar nam hem mee naar een lezing van de Nieuw-Zeelandse professor Arthur Tyndall aan de universiteit van Bristol en Lovell wist: daar wil ik studeren. Natuurkunde werd zijn vak, en later rolde hij vanuit de natuurkunde in de astronomie – met steeds één rode draad: die golven door de ether.

In de Tweede Wereldoorlog leidde Lovell een team dat radartechnologie ontwikkelde, zoals de H2S-radar, die gebruikt werd bij de Britse bombardementen van Duitse steden.

Na de oorlog pakte Lovell zijn onderzoek in Manchester weer op. Hij wilde radartechnologie gebruiken om deeltjes uit de kosmos te detecteren, maar had last van de storende signalen van de elektrische trams in Manchester. Daarom week hij uit naar Jodrell Bank, waar zijn technologie heel geschikt bleek voor het bestuderen van meteorieten. Zijn onderzoek leidde al snel tot een heel observatorium.

De Lovell-telescoop die Lovell met ingenieur Sir Charles Husband bouwde, registreerde in 1957 de raket die de Russische Spoetnik 1 de ruimte in stuurde en volgde later ook de bemande maanmissies van de Amerikanen.

In de jaren ’90 onthulde Lovell dat de telescoop tijdens de Koude Oorlog mede diende om tijdig Sovjet- langeafstandsraketten te kunnen registreren. Maar de telescoop werd ook beroemd in de wetenschap, onder meer door het werk van Lovell en collega’s aan pulsars, superzware, snel ronddraaiende sterren. Het is nog altijd de op twee na grootste bestuurbare radioschotel ter wereld.

Lovell, die ook een goed organist was, bomen kweekte en enthousiast cricket speelde, was getrouwd met zijn jeugdliefde Joyce Chesterman en kreeg met haar vijf kinderen.

Margriet van der Heijden