China weet officieel van niets, maar de partijtop zit aan zee en Gu staat terecht

Donderdag begint in China het proces tegen de vrouw van de gevallen leider Bo Xilai. Ze wordt verdacht van moord. Misschien staat ze wel terecht om de aandacht af te leiden van ruzie aan de top.

Als Gu Kailai, echtgenote van de afgezette communistische leider Bo Xilai, morgen in de rechtbank verschijnt op verdenking van moord op de Britse zakenman Neil Heywood, is het voor het eerst dat Chinese tv-kijkers en krantenlezers horen van een affaire die de top van de Communistische Partij van China al maandenlang intensief bezig houdt.

Het begin van het proces valt samen met geheim topberaad van de hoogste leiders van de partij in Beihaide. In deze badplaats aan de Oost-Chinese Zee brengen president Hu Jintao, premier Wen Jiabao en andere leden van het politbureau en hun gezinnen de zomer door. Daar bereiden ze het komende partijcongres, dit najaar, voor en worden waarschijnlijk de definitieve besluiten genomen over wie China in het komende decennium gaan leiden.

Maar over dit zomerse topberaad, noch over het strafproces, dat donderdag en vrijdag wordt gehouden in Hefei, hoofdstad van de provincie Anhui, hebben de Chinese media tot dusver met een woord gerept. China is onkundig over de machtsstrijd rond de samenstelling van het nieuwe politbureau, de rijkdom en invloed van rode families, zoals de Bo’s, en de raadselachtige dood van een Brit die nauwe banden onderhield met een ambitieuze vrouw van een nog ambitieuzere toppoliticus.

De neoconservatieve maoïst Bo Xilai (63) was tot zijn afzetting partijleider in de zuidwestelijke metropool Chongqing, en hij ambieerde openlijk een post in het kleine comité van het politbureau dat China bestuurt. Dat stuitte op verzet van zijn tegenstanders, die met de dood onder verdachte omstandigheden van de met de Bo’s bevriende Britse autodealer Heywood een wapen in handen kregen om de opmars van de televisiegenieke en populistische politicus af te stoppen.

Op internet, dat door Chineestalige media en bloggers vanuit Engeland, de VS en Taiwan wordt gevoed met smeuïge intriges, is de van moord verdachte Gu natuurlijk wel bekend. Op een van de best geïnformeerde websites, Boxun.org in South Carolina, trekken Chinese commentatoren en in China zelf gecensureerde journalisten een vergelijking met het proces in 1981 tegen de weduwe van Mao Zedong, Jiang Qing.

Jiang Qing, behorend tot de Bende van Vier, werd in het openbaar berecht voor haar rol in de Culturele Revolutie, want het was natuurlijk onmogelijk om de overleden Mao aan te klagen voor de dood van honderdduizenden slachtoffers. Veel wijst er op dat de 53-jarige Gu Kailai een vergelijkbare rol is toebedacht. „Het proces moet de aandacht afleiden van de machtsstrijd en de verdeeldheid in de top, en van haar man Bo Xilai, die onder de gewone mensen en vooral onder de armen erg populair is”, zegt Ong Yew-kim, hoogleraar Chinees recht aan de Chinese Universiteit van Hongkong. „Wat we te zien krijgen, áls we al iets te zien krijgen in dit proces, is een theatervoorstelling, puur theater. ’’

Voor de media blijft de rechtszaal gesloten, slechts enkele familieleden en Britse diplomaten krijgen toegang tot het Hooggerechtshof onder leiding van Wang Shengjun, een voormalige legerofficier zonder juridische scholing. Gu staat niet terecht in Chongqing waar zij met behulp van een assistent Heywood in een hotel zou hebben vergiftigd met cyanide, maar in een provinciehoofdstad waar zij geen enkele zakelijke of politieke connectie heeft. Haar advocaten zijn vervangen door aangewezen advocaten uit deze stad, waar de rechterlijke macht, de advocatuur en de openbare aanklagers worden omschreven als loyale communisten die weten wat van hen wordt verwacht. Politiek gevoelige processen worden nooit in Peking, Shanghai of andere grote steden gehouden, maar altijd in provinciehoofdplaatsen die gemakkelijk te controleren zijn.

Voor zover bekend zullen geen getuigen worden gehoord, maar worden wel getuigenverklaringen voorgelezen. Een daarvan is waarschijnlijk afkomstig van Wang Jilun, oud-politiecommissaris van Chongqing. Hij zou, voordat Heywoods stoffelijke overschot snel werd gecremeerd, een stuk van diens hart hebben afgesneden. Dat stukje hart zou het enige fysieke bewijsmateriaal vormen dat de Brit is vergiftigd en niet, zoals aanvankelijk aan zijn familie werd verteld, is gestorven aan een hartaanval en een alcoholvergiftiging. Wang had eerst zijn baas Bo Xilai geconfronteerd met dit materiaal, maar wilde vervolgens vluchten naar de VS omdat hij zich door een volgens de Financial Times van „woede uitzinnige Bo” bedreigd voelde.

Of er ook getuigen à décharge zijn, is onduidelijk. Volgens de Chinese media in Hongkong zouden er ook geen ontlastende getuigenissen worden voorgelezen omdat Gu Kailai in de aanloop naar het proces een „volledige bekentenis’’ zou hebben afgelegd. Zij zou dat hebben gedaan in ruil voor strafvermindering (niet de doodstraf maar levenslang) en bescherming van haar in de VS wonende zoon en andere familieleden.

De ironie wil dat de advocaat Gu in 1998 een boek schreef, waarin zij het Chinese justitiële systeem en met name de snelle veroordelingen tot levenslang en de doodstraf uitvoerig heeft geprezen. Zij vond het Chinese systeem met processen achter gesloten deuren en snelle, harde straffen verre te verkiezen boven de lange procedures en beroepsmogelijkheden in het Amerikaanse systeem.

De Pekingse advocaat Liu Xiaoyan is het opgevallen dat mevrouw Gu alleen terecht staat wegens moord op Heywood, en dat zij zich niet hoeft te verantwoorden voor economische delicten. Dat wijst er volgens deze jurist op dat de aanklagers de wijze waarop zij haar vermogen heeft vergaard en haar investeringen in het buitenland buiten beschouwing laten. „Net als iedere politieke familie, heeft de familie Bo zich dankzij politieke connecties kunnen verrijken. Als zij hiervoor wordt aangeklaagd, gaat er een beerput van corruptie open”, meent Liu Xiaoyan.

Ook hij denkt dat het er de leiders om te doen is met een snel proces tegen mevrouw Gu een einde te maken aan een langdurige affaire die de plannen voor een ordelijke, beheerste machtswisseling in het land in de war heeft gestuurd. Hij en vele andere Chinese waarnemers verwachten dat kort na het proces ook bekend zal worden gemaakt wanneer het achttiende partijcongres precies zal plaatsvinden, en welk lot Bo Xilai is toebedacht.

Uitzetting uit de partij wegens schending van de interne discipline is een mogelijke, voor Bo ongetwijfeld zware straf. Maar er wordt ook rekening mee gehouden dat hij vanwege zijn populariteit, de revolutionaire afkomst van zijn familie, en zijn connecties ongemoeid wordt gelaten op voorwaarde dat hij zich de rest van zijn leven muisstil houdt.