Woekerende tumor groeit uit 'kankerstamcellen'

Twee vorige week verschenen wetenschappelijke artikelen – één in Science, één in Nature – bieden belangrijke nieuwe fundamentele kennis over kanker. Ze bewijzen, onafhankelijk van elkaar, dat ‘kankerstamcellen’ bestaan.

Het betekent dat niet alle kankercellen even heftig woekeren, maar dat deze beperkte groep tumorcellen daarvoor verantwoordelijk is. Daarmee moet bij de behandeling van kanker rekening gehouden worden. Het Science-artikel is geschreven door wetenschappers van het Hubrecht Instituut in Utrecht, onder leiding van KNAW-president Hans Clevers.

De Utrechters tonen aan dat kankerstamcellen aan de basis staan van de ontwikkeling van darmtumoren bij muizen. Een Belgisch/Britse onderzoeksgroep zag hetzelfde bij huidtumoren.

„Kankerstamcellen voorzien tumoren van nieuwe cellen”, zegt onderzoeker Hugo Snippert, een van de auteurs van de Utrechtse studie. „En we gaan er nu vanuit dat dat voor alle tumoren geldt.” Dat beaamt de Britse hoogleraar stamcelbiologie Malcolm Alison, een vakgenoot die niet bij de studies betrokken was. „Hans Clevers toont voor het eerst aan dat kankerstamcellen tumoren vormen in normale muizen. Zijn groep speelt al jaren een voortrekkersrol.”

De praktische consequentie van de ontdekking is dat, om kanker te genezen, in ieder geval deze kanker-stamcellen gedood moeten worden. Vervelend is dat ze slecht reageren op chemotherapie en bestraling. Kankerbiologen houden er ook rekening mee dat juist de stamcellen uitzaaiingen veroorzaken, terwijl de meeste tumorcellen dat niet doen.

Het idee dat kankerstamcellen bestaan, ontstond een jaar of vijf geleden na experimenten met muizen. Maar er was scepsis, vooral omdat de muizenstudies ‘onnatuurlijk’ waren: cellen van mensenkankers werden bij muizen ingespoten of groeiden in het lab. In de nieuwe studies is bij levende muizen de ontwikkeling van natuurlijke tumoren gezien.

In de kankergeneeskunde speelt nu de belangrijke vraag hoe kankertherapieën stamcellen moeten aanpakken. Chemotherapie krijgt niet goed vat doordat ze in tumoren nogal weggestopt zijn, en doordat ze zich slechts langzaam delen. Ook tegen bestraling lijken de stamcellen beter bestand dan andere kankercellen, omdat ze een geavanceerdere machinerie voor DNA-herstel hebben.

En medicijnen die kankerstamcellen wél doden, doden ook gezonde stamcellen in het lichaam. Daarvan gaan allerlei weefsels kapot. Stamcel-dodende middelen zijn heel giftig.

Meer fundamenteel betekent de ontdekking dat tumoren meer op gewone weefsels lijken dan aangenomen. Ze hebben een hiërarchische structuur, met een klein aantal stamcellen aan de basis. Alle andere typen cellen in de tumor zijn hun nazaten. Het Hubrecht Instituut bedacht een manier om stamcellen én hun nakomelingen te kleuren en leverde zo het bewijs.