'Een op de acht Amsterdammers is licht verstandelijk beperkt'

De aanleiding

Dit bericht dook vorige maand op in De Telegraaf: „Ongeveer een op de acht Amsterdammers is licht verstandelijk beperkt. Dat houdt in dat zij een IQ hebben tussen de 70 en 85. Dat blijkt uit een inventarisatie van burgemeester Van der Laan.” Verschillende media namen het nieuws over. Amsterdammers, meldde PowNed bijvoorbeeld, hebben een ‘problematisch IQ’.

Van der Laan had met die ‘inventarisatie’ echter een heel andere bedoeling. Hij wilde het niet hebben over de intelligentie van Amsterdammers – de burgemeester sprak zijn zorgen uit naar aanleiding van de plannen van het kabinet. Sinds 2005 hebben ook mensen met een IQ tussen 70 en 85 recht op zorg volgens de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Volgens het gedoogakkoord van VVD, CDA en PVV zou die regeling komen te vervallen. De grens voor hulp moest op een IQ van 70 komen te liggen. En hoewel deze omstreden IQ-regel inmiddels is geschrapt uit het begrotingsakkoord, sprak de burgemeester zijn zorgen uit. Van de 104.000 licht verstandelijk beperkten die er volgens de berekening van Van der Laan in Amsterdam zouden zijn, zou een deel in de criminaliteit terecht kunnen belanden. next.checkt zocht uit: is 1 op de 8 Amsterdammers inderdaad licht verstandelijk beperkt?

Waar is het op gebaseerd?

Een inventarisatie is er in Amsterdam nooit geweest. Van der Laan baseert zijn uitspraak op een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) uit maart 2010, legt een woordvoerder uit. Daarin staat dat 2,2 miljoen personen in Nederland een IQ hebben tussen de 70 en 85. In een rapport van februari dit jaar staat dat deze groep ‘zo’n 13 procent’ van de bevolking telt, en overwegend zonder hulp functioneert.

Interpretaties

Eerst de terminologie. Daarover bestaat nogal wat verwarring. De mate waarin iemand verstandelijk gehandicapt is, wordt over het algemeen bepaald aan de hand van het IQ. En daarvoor bestaan verschillende indelingen – met soms omstreden termen. De meest gangbare is die van Resing & Blok uit 2002. Zij noemen iemand licht verstandelijk beperkt wanneer hij of zij een IQ heeft tussen de 50 en 69. Veel lager dus dan de getallen die Van der Laan noemt: hij spreekt al van die categorie bij een IQ tussen de 70 en 85. Het kan goed zijn dat Van der Laan uitgaat van een andere indeling. Grote kans dat dat de DSM-IV is, het handboek voor psychiaters en psychologen dat geestelijke ziekten categoriseert op basis van kenmerken. Ook het SCP maakt namelijk van die indeling gebruik. Echter: ook hier gaat er iets mis. Iemand met een IQ van 71 tot en met 84 heet volgens deze indeling namelijk niet licht verstandelijk beperkt maar ‘zwakbegaafd’. Voor deze factcheck gaan we ervan uit dat Van der Laan ‘zwakbegaafd’ bedoelt als hij het heeft over ‘licht verstandelijk beperkt’.

En, klopt het?

Is 1 op de 8 Amsterdammers zwakbegaafd? Voor Nederland geldt deze verhouding grofweg wel. Dat komt doordat de IQ-waarden van de Nederlandse bevolking ongeveer ‘normaal verdeeld’ zijn. De normaalverdeling heeft een gemiddelde van 100 en een standaardafwijking van 15. De curve van de normaalverdeling verloopt zo dat ongeveer 70 procent van alle mensen een score van 85 tot 115 heeft (één standaardafwijking). En 95 procent van alle mensen valt tussen de 70 en 130 (twee standaardafwijkingen). Je IQ zegt dus iets over hoe je de test maakt ten opzichte van andere Nederlanders van jouw leeftijd. Volgens diezelfde verdeling valt dus ook een vast percentage van de bevolking in de categorie ‘zwakbegaafd’: ongeveer 13 procent heeft een IQ tussen de 70 en 85. En dat is ongeveer een op de acht.

Maar geldt deze uitspraak dan ook automatisch voor Amsterdam? Is de verdeling van het IQ in Amsterdam vergelijkbaar met de verdeling in heel Nederland? Omdat er (voor zover bekend) geen onderzoeken bestaan naar het IQ van Amsterdammers, kunnen we dat niet controleren. Wel zijn er factoren die wijzen op een bepaald IQ. Erfelijkheid speelt bijvoorbeeld een rol en sociale economische achtergrond. Ook opleidingsniveau heeft een correlatie met IQ.

Peter Tellegen, universitair docent testontwikkeling aan de Rijksuniversiteit Groningen en IQ-deskundige Yaron Kaldenbach, noemen opleidingsniveau een redelijke voorspeller voor de hoogte van iemands IQ. Cijfers over opleidingsniveau zijn bij het CBS voor een deel van de bevolking bekend. Kijken we naar het opleidingsniveau van mensen tussen 15 en 65 jaar in Amsterdam ten opzichte van alle Nederlanders dan zien we dat Amsterdammers gemiddeld hoger zijn opgeleid. Bijna 48 procent van de Amsterdammers is hoogopgeleid, terwijl dat landelijk gezien voor ruim 27 procent van de bevolking geldt. Laag opgeleid is in heel Nederland ruim 31 procent, voor Amsterdam ligt dat percentage bijna tien procentpunten lager. De groep lager opgeleiden is dus kleiner dan gemiddeld. Op basis daarvan is er een kans dat ook de groep zwakbegaafden kleiner is dan gemiddeld.

Conclusie

Burgemeester Van der Laan gebruikt een verkeerde naam voor de groep met een IQ tussen 70 en 85. Hij zou niet van licht verstandelijk beperkt, maar van zwakbegaafd moeten spreken. Dat een op de acht Nederlanders een IQ heeft tussen 70 en 85, klopt. Maar dit kun je niet zomaar ook over Amsterdammers zeggen. Het opleidingsniveau is een redelijke voorspeller voor de hoogte van iemands IQ. En de groep laagopgeleiden in Amsterdam is kleiner dan gemiddeld. Er is dus een grote kans dat dat ook voor het aantal zwakbegaafden geldt. Maar feitelijk vaststellen kunnen we dat niet, omdat we niet weten hoe groot de groep zwakbegaafden is onder de laagopgeleiden. Wij beoordelen de stelling ‘ongeveer een op de acht Amsterdammers is licht verstandelijk beperkt’, daarom als ongefundeerd.