Mensen kopen kunst om te herdenken

In de rubriek ‘Het laatste woord’ praten mensen over de laatste levensfase.

Daaronder staat wekelijks een necrologie van een niet per se bekende persoon.

In de zomermaanden in deze rubriek: de ervaringen van hulpverleners aan mensen in hun laatste levensfase.

Herdenkingsteksten, gegraveerd in een rol van keramiek . Ontwerp: Marjoke de Heer.

We zitten midden in een winkel, aan een tafel die de vorm heeft van het deksel van een doodskist. Klinkt luguber? Zo voelde het niet. Het hout is ruw, ongeschaafd. De uitstraling is natuurlijk – letterlijk en figuurlijk.

Een jonge vrouw vertelt over haar werk. Ze is begrafenisondernemer. Klinkt luguber? Noem het dan ‘uitvaartleider’. Ze zegt: „Ik heb altijd belangstelling gehad voor ceremonies en rituelen. Ik vind het bijzonder een bijdrage te kunnen leveren aan een essentiële periode in het leven van een familie, van mensen die samen iets intens meemaken.”

Wat heeft u ertoe gebracht ‘de dood’ tot uw werk te maken?

„In mijn werk staat het contact met nabestaanden centraal. Ongeveer een week lang trek ik intensief met hen op. Ik help ze keuzes te maken, beslissingen te nemen. Ze vertellen mij over het leven van een overledene en hun onderlinge band. Ik vervul een dienstbare rol. Samen een vorm vinden voor een uitvaart die echt past bij hoe iemand was, die prettig is voor de nabestaanden – dat voelt als buitengewoon waardevol werk.”

U heeft zwaar werk, denk ik:emotioneel zwaar.

„Ik ervaar het niet als zwaar. Natuurlijk, ik kom veel verdriet tegen, maar niemand verwacht dat ik dat kan wegnemen. In korte tijd ontstaat vaak een hechte band met nabestaanden. Die verrijkt ook mijn leven.

„Een mooie uitvaart kan verdriet verzachten, kan helpen bij rouwverwerking. Toespraken en gesprekken over een overledene kunnen een wending geven aan iemands leven. Dat hoor ik achteraf wel vaker: dat mensen na een uitvaart gaan nadenken over hun eigen leven en sterfelijkheid en het roer omgooien.”

Van een begrafenis komt een wereldreis, of een andere baan?

„Dat komt voor, ja. Het levensverhaal van een overledene werkt dan als een spiegel voor iemands eigen leven.”

Is het moeilijker de uitvaart te leiden van een kind dan van een hoogbejaarde?

„Natuurlijk brengt het overlijden van een kind of jongere vaak een grotere schok teweeg dan van een oudere. Het verschil voor mij zit meer in de manier waarop nabestaanden met de situatie omgaan. Families kunnen net zo goed verslagen zijn als oma is overleden: ze hebben een lang leven met haar gedeeld, ze kan de spil van de familie zijn geweest. Daarbij kunnen ook veel emoties loskomen.”

Ontmoet u mensen in hun laatste dagen of weken, die de uitvaart alvast met u willen voorbereiden?

„Zeker. Soms willen mensen een compleet scenario met me doornemen dat ze al hebben voorbereid. Soms durven mensen niet met elkaar over de uitvaart te praten. In zo’n geval zegt iemand dan wel eens: zullen we er alvast iemand bijhalen? Een deskundige, een buitenstaander kan een blokkade helpen wegnemen.

„Bij 70 procent van de echtparen weten partners niet van elkaar of ze begraven of gecremeerd willen worden. Ik maak wel eens een verrassend gesprek mee tussen een ernstig zieke en zijn of haar naasten.”

Waarover?

„Mensen kunnen van elkaar denken: hij of zij durft helemaal niet aan de dood te denken, laat staan dat een gesprek over de uitvaart mogelijk is. En dan blijkt iemand opeens hele heldere gedachten te hebben, of zelfs al van allerlei dingen te hebben opgeschreven. Daaruit komen dan gesprekken voort waarvan ik achteraf hoor: ‘Ik ben zó blij dat hij of zij dat toen nog tegen me gezegd heeft.’”

Komt u keuzestress tegen? Er is zo veel mogelijk op het gebied van kisten, rouwkaarten, rituelen.

„Dat valt mee. De meeste mensen kiezen in de basis toch voor een vertrouwde uitvaart, voor traditie. Wel wordt aan de plek van de uitvaart, de muziekkeuze en de toespraken veel meer aandacht geschonken.”

Dus geen rieten mand of lijkwade in plaats van een kist?

„Dat kan ook, maar ik maak het zelden mee.”

Grote uitvaartfirma’s hebben dikke folders met de jongste mode in hun branche. Trendy Amsterdam is er niet gevoelig voor?

„Als er al sprake is van trends, dan zie ik die eerder in de manier waarop mensen vorm geven aan herdenken en herinneren. Dichtbij, in hun eigen huis of tuin, of op bijzondere plekken richten ze in allerlei vormen monumentjes op voor een dierbare. Ze laten kunstwerkjes en sieraden maken die herinneren aan een overledene. Een groot aantal kunstenaars heeft zich verenigd in een ‘platform’ op internet, 1001 lichtjes. Als je daar kijkt, gaat ’r een wereld open.”

Tekst & foto’s

Reacties: laatstewoord@nrc.nlTwitter: #hetlaatstewoord