‘Ieder woord is diep en raak’

Literaire liefdesverklaring van historicus en filosoof Frank Ankersmit aan De negende Thermidor van Mark Aldanov.

‘Toen ik elf jaar oud was las ik De negende Thermidor van Mark Aldanov, een uit 1930 daterende Franse historische roman die bij mijn ouders in de kast stond. Die zou formatief blijken te zijn. Tot op de dag van vandaag, bijna zestig jaar later, herlees ik het boek regelmatig. Het hele spectrum van wat zich in de politiek voordoet komt er in voor – van de simpelste parlementszitting tot en met de ondergang van een regime.

„Aldanov is het pseudoniem van de Russische chemicus Mark Landau die in 1917 naar Frankrijk vluchtte. Hoofdfiguur van het boek is de jonge Rus Julius Stahl. Een uitzonderlijk knappe jongeman, hij valt bij Catharina de Grote in de smaak en wordt om die reden door haar toenmalige minnaar naar het revolutionaire Frankrijk weggewerkt.

„Voor mij is de Franse Revolutie zowel de politieke als de historische gebeurtenis ’par excellence’ de originele revolutie. Alle volgende revoluties en opstanden waren alleen maar herhalingen. Anders dan latere revolutionairen wisten de Fransen werkelijk niet waaraan zij begonnen waren. Zij konden dat ook niet weten omdat de voorgaande Engelse en Amerikaanse Revoluties eerder opstanden waren. Maar na de Franse Revolutie was het patroon bekend. Zo vroeg Trotski zich tijdens de Russische Revolutie steeds af: bij welk hoofdstuk van de Franse Revolutie zijn we nu aanbeland?

„Het terrein van de geschiedenis is dat van de onbedoelde gevolgen van ons bedoelde handelen. Je wilt iets moois, voegt de daad bij het woord, en er komt in de praktijk een absolute ramp uit voort. Dan vraagt een historicus zich af: hoe is dat in godsnaam mogelijk geweest? De Franse Revolutie begon met de meest hooggestemde idealen en de wens een geheel nieuwe wereld te scheppen, maar eindigde met Robespierres regime van de Deugd en de Terreur, en de wet waarmee je mensen naar de guillotine kon sturen zodra ‘tegen hen de verdenking bestond verdacht te zijn’.

„Ieder woord van Aldanov is zowel diep als raak. Als romancier past hij elk schrijfinstrument toe. Neem de metafoor, de beste wijze om de geschiedenis te begrijpen: Jan is een wolf. Dan zeg je eigenlijk: zie Jan als een wolf. Zo kunnen we ook het verleden bevatten: zie deze geschiedenis als zo en zo.

„De Franse Revolutie maakte een eind aan wat ik nu nog zie als het hoogtepunt van de westerse geschiedenis: de 18de eeuw. Was ooit de muziek mooier, de bouwkunst en meubelkunst verfijnder, de conversatie eleganter, de beschaafde mens beschaafder, de wetenschappelijke geest en de filosofie productiever?

„Dat maakt De Negende Thermidor tot zo’n schitterend boek: het toont de Franse Revolutie niet alleen als een breuk met de 18de eeuw, maar ook als een exponent daarvan. De 18de eeuw was ook de tijd dat een ambt gekocht kon worden: het publieke viel in private handen. Net als nu, kijk naar Vestia. Wellicht kunnen wij in Nederland ook wel een Franse Revolutie gebruiken.

„Hoogtepunt van het boek is de beschrijving van de zitting van de Nationale Conventie op de 9de Thermidor. Allen wisten dat wie die dag zou winnen, zou overleven; en wie zou verliezen, die stond de guillotine te wachten. Het leidde tot de meest dramatische parlementszitting uit de geschiedenis. Iedere keer als ik die passage herlees, gaan bij mij de haren recht overeind staan, zoals ik dat ook heb aan het eind van Mozarts opera Don Giovanni wanneer het stenen beeld de zaal betreedt. Het is mooi en verschrikkelijk tegelijk; subliem in de ware zin van het woord.’’

Mark Aldanov: De negende Thermidor. Thieme & Cie. Alleen tweedehands.