Plassen op een pijnlijke kwallenbeet

Tijdens de zomermaanden gaat de Achterpagina op zoek naar zinnige en onzinnige vakantiefabels. Vandaag: kwallen en urine.

Het klinkt vies maar er zit een kern van waarheid in het verhaal dat je moet plassen op kwallenbeten, vertelt de Belgische toxicoloog Jan Tytgat. Tytgat doet onderzoek naar het gif van kwallen en kwam tot een verrassende ontdekking. Tytgat: „Het netelmechanisme en het gif van kwallen zijn uniek. De tentakels van kwallen bevatten duizenden kleine ‘harpoentjes’, netelcellen waarlangs een kwal gif kan inspuiten, zodra ze met de huid van een zwemmer in aanraking komt.” Geprikt worden door deze harpoentjes is pijnlijk, maar vooral het kwallengif zorgt voor een brandend en jeukend gevoel. Tytgat en zijn team wisten dat in grote delen van de wereld de pijn vermindert door de geraakte delen af te spoelen met warm water en het aanbrengen van een licht zuur. Tytgat: „Op Australische stranden vind je warme douches, ook brengen slachtoffers na een ‘beet’ azijn aan.”

De Belg legde het verband met de capsaïcine-receptoren die onder andere in onze mond zitten. Dit zijn eiwitten die zodra ze bijvoorbeeld met het actieve bestanddeel van rode pepers in contact komen, een brandend gevoel veroorzaken op de tong. Het is bekend dat deze receptoren zich afsluiten voor prikkels onder invloed van zuur en warmte. Tytgat en medewerker Eva Cuypers deden experimenten waarbij de capsaïcine-receptoren van ratten werden geblokkeerd, de beestjes hadden minder last van kwallengif.

Omdat urine warm is en urinezuur bevat, lijkt het volgens Tytgat logisch dat urine de capsaïcine-receptoren blokkeert en dus de pijn vermindert na een kwallenbeet.

Cees van Romburgh van het Nederlandse Rode Kruis wil enkele kanttekeningen plaatsen: „Naast het feit dat urine vies is, reageren kwallen aan de Nederlandse kust contraproductief op azijn; de netelcellen ontladen juist. Dit geldt ook voor het op de kwal lijkende ‘Portugees oorlogsschip’.”

Spoelen met heet water en niet met urine is Van Romburghs advies: „De pijn vermindert alleen door onderdompeling of douchen in zo heet mogelijk water (tot 45 graden Celsius). Wanneer heet water niet aanwezig is, is de enige remedie afspoelen met zeewater of juist koelen tegen de pijn. Met urine kan praktisch gezien nooit het effect van een heetwaterdouche behaald worden.” Tytgat: „Zolang de tentakels van de kwal nog aanwezig zijn in de huid kan het aantal netelcellen onder invloed van azijn inderdaad ‘exploderen’. Anders is het oké.”

Sowieso werkt Tytgat aan een meer smakelijke oplossing dan urine; een crème die een selectieve blokker voor de capsaïcine-receptor bevat, bijvoorbeeld in combinatie met zonnebeschermende factoren, en die je na aanraking door een kwal bij het eerste pijngevoel aanbrengt. Ultieme remedie is urine of zo’n crème niet altijd. Tytgat: „Wanneer je het snel aanbrengt vermindert het de pijn, wanneer je echter door een gevaarlijke kwal bent aangevallen en te lang wacht, wordt een cascade van processen in gang gezet. Je kunt zelfs hartritmestoornissen krijgen. Opletten blijft dus de boodschap.”