Fraudezaak kopzorg Lula

De Arbeiderspartij van de Braziliaanse president Rousseff kan schade oplopen door een grote rechtszaak. Maar het meest bevreesd is Lula, die denkt aan terugkeer.

Het wordt al het politieke proces van de eeuw in Brazilië genoemd door de landelijke media. Zeven jaar nadat de Braziliaanse regering, destijds onder leiding van president Lula van de linkse Arbeiderspartij, getroffen werd door een ongekend corruptieschandaal, begint vandaag het proces tegen de 38 hoofdverdachten. Op een ongunstig moment voor de regering van Lula’s partijgenoot Dilma Rousseff: de campagnes voor de gemeenteverkiezingen in oktober zijn in volle gang.

In speciaal gemaakte bijlages in de grote kranten is deze week uitvoerig stilgestaan bij de affaire die bekend staat als de Mensalão. In het dossier wordt de toenmalige top van de Arbeiderspartij (PT) er van beschuldigd tussen 2003 en 2005 stelselmatig publiek geld te hebben gebruikt om steun te kopen in het parlement voor de regering Lula. Meer dan 130 miljoen real (50 miljoen euro) is volgens het Openbaar Ministerie verdwenen.

Hoewel corruptieaffaires in de Braziliaanse politiek bijna gewoon zijn, is het de eerste keer dat er 38 personen in eenzelfde zaak verschijnen in de verdachtenbank van het Federale Hof van Justitie. Het dossier bestaat uit meer dan 50.000 bladzijden en 600 getuigenissen, afgenomen in 42 verschillende steden.

Voor de regeringscoalitie komt het proces uiterst ongelegen vanwege de verkiezingen van burgermeesters en gemeenteraden dit jaar. Veel kandidaten van de PT van Rousseff vrezen dat veroordelingen van partijgenoten hun kiezers kan kosten.

Zelf heeft de Braziliaanse president zich afgelopen maanden duidelijk op afstand gehouden van het dossier. In hoeverre zij politieke schade kan oplopen door mogelijke veroordelingen, is niet te overzien. Rousseff is uitermate populair, juist vanwege haar harde aanpak van fraude. In haar eerste jaar als president moesten zes ministers het veld ruimen als gevolg van verdenkingen van corruptie.

Haar voorganger Lula heeft zich wel negatief uitgelaten over het proces. Net als veel partijgenoten ziet Lula (president tussen 2002 en 2010) de zaak als een poging om zijn partij in een kwaad daglicht te stellen.

De PT bevond zich toen de affaire losbarstte voor het eerst in het centrum van de macht in Brasília. Het was een relatieve jonge partij (1980) en nog enigszins onbesmet door de cultuur van corruptie van de andere partijen. Maar door het schandaal verloor de PT haar onschuld. In de ogen van veel Brazilianen is zij sindsdien een gewone, typische Braziliaanse politieke partij geworden.

Voor Lula staat er bovendien meer op het spel. Hij vreest dat de rechtszaak alsnog zijn reputatie kan aantasten – Lula is een van de meeste populaire presidenten uit de Braziliaanse geschiedenis. In 2005 wist hij, ondanks het schandaal, zijn herverkiezing veilig te stellen. Maar een negatieve uitkomst van de rechtszaak kan het lastiger maken voor Lula om in de toekomst opnieuw een gooi te doen naar het presidentschap.

Tot nu toe heeft Lula volgehouden niets te weten van de gesuggereerde omkooppraktijken. De PT heeft altijd gezegd dat het geld particulier was en bestemd voor campagnes. Niettemin leidde het schandaal in 2005 onder meer tot de val van José Dirceu, destijds minister van Algemene Zaken en vertrouweling van Lula. Ook de toenmalige president van de PT, José Genoino, vertrok.

Opmerkelijk is dat in mei een van de betrokken rechters van het Federale Hof, Gilmar Mendes, bekendmaakte een ontmoeting te hebben gehad met Lula. Tijdens deze bijeenkomst zou Lula hebben gepleit voor uitstel van het proces tot na de verkiezingen. Lula ontkent dit echter.

Wat dat betreft wordt het proces in Brazilië ook gezien als een test van de rechtspraak. Het Federale Hof is de hoogste instantie in het land. Van de elf rechters zijn er zes door Lula en twee door Rousseff aangesteld. Een van de rechters, José Antonio Dias Toffoli, was daarbij in het verleden advocaat van Lula en de PT. Hoe onafhankelijk zijn de rechters?

Voorlopig wordt er rekening mee gehouden dat het Hof volgende maand zijn vonnissen velt. Hoe groot de impact zal zijn op het aanzien van de rechtspraak, de Braziliaanse politiek en de Arbeiderspartij van Lula en Rousseff moet daarna duidelijk worden.