De wereld kijkt naar Draghi en Bernanke

Beleggers en politici hebben hun hoop voor de bestrijding van de crisis gevestigd op ECB-president Mario Draghi en zijn Amerikaanse collega Ben Bernanke. Maar hun mogelijkheden raken uitgeput.

Ze zijn slim en geslepen. En toch krijgen Mario Draghi en Ben Bernanke geen vat op de economische ellende in de wereld.

Samen bezitten de twee bazen van de Europese Centrale Bank en de Amerikaanse Federal Reserve 70 jaar werkervaring, twee doctorsgraden van het Massachusetts Institute of Technology en diploma’s van Harvard en de Italiaanse Sapienza Universiteit. Al hun kennis en ervaring hebben ze woensdag en donderdag nodig tijdens de rentevergaderingen van hun centrale banken. Het wordt spitsroeden lopen.

Aan de ene kant koesteren beleggers hoge verwachtingen. Ze verlangen dat de ECB en de Fed grootschalig ingrijpen om de voortwoekerende crisis aan te pakken. Anderzijds raakt het arsenaal van de centrale banken na bijna vijf jaar crisis uitgeput. Geld is al gratis en de centrale banken hebben al zo veel staatsleningen gekocht en banken geholpen dat hun balansen geëxplodeerd zijn.

De mismatch tussen verwachtingen en beschikbare middelen leidt tot bizarre situaties. Vorige week donderdag zei ECB-topman Draghi op een congres in Londen in de marge van de Olympische Spelen dat de ECB „binnen het mandaat, klaarstaat om alles te doen wat nodig is” om de euro te redden. Wat een gewenste gemeenplaats op een congres vol hoogwaardigheidsbekleders leek, werd door beleggers gekaapt. Aandelenmarkten schoten omhoog en de Spaanse en Italiaanse rentes daalden. De redenering? Draghi maakte omfloerst bekend dat de ECB op de aanstaande bestuursraadvergadering (donderdag) nieuwe maatregelen treft. Bankanalisten speculeren er sindsdien heftig op los wat de ECB kan doen. Nog eens voor honderden miljarden staatsleningen van Spanje en Italië opkopen? Voor de derde keer in een jaar tijd gratis leningen aan Europese banken verstrekken? Of een blanco cheque aan noodfonds ESM verstrekken?

Geen van de opties lijkt logisch.

Het opkopen van lopende staatsleningen is een duur en weinig effectief middel gebleken. De ECB heeft inmiddels 220 miljard aan staatsobligaties gekocht, maar kon niet voorkomen dat de rentelasten voor Griekenland, Ierland, Portugal, Spanje, en Italië verder stegen. Het kopen van nieuwe staatsleningen is volgens artikel 123 van het Europees Verdrag verboden. Dat is directe financiering van staatschulden, vinden hardliners als Jens Weidmann van de Bundesbank en Klaas Knot van De Nederlandsche Bank. Hetzelfde artikel zou het onmogelijk maken de noodfondsen te steunen.

Een nieuwe ronde bankensteun is ook weinig aannemelijk. Draghi zei vorige maand dat de ECB eerst zorgvuldig wil analyseren wat de gevolgen zijn van de 1.000 miljard euro die tot nu toe in het systeem zijn gepompt. Bovendien is de 23-koppige bestuursraad verdeeld. Draghi lijkt, waarschijnlijk gesteund door de bankpresidenten van zuidelijke eurolanden, bereid de grenzen op te zoeken. In een interview met Le Monde zei Draghi geen taboes te kennen. Maar de Duitse, Finse en Nederlandse bankpresidenten zien nog meer ECB-ingrepen niet zitten. Zij vinden dat de centrale bank de grenzen heeft bereikt van wat mogelijk is.

Toch moet Draghi met iets komen. Dat hebben markten vorige week afgedwongen door extreem positief te reageren op zijn Londense toespraak. Als de ECB morgen niet reageert zullen Italiaanse en Spaanse rentes weer boven de kritieke grenzen schieten en laait de crisis, ondanks de zomervakantie, nog verder op. Het nieuws dinsdag dat de Spaanse kapitaalvlucht in mei verder toenam en het bericht dat de werkloosheid in de eurozone nog steeds een record van 11,2 procent bedraagt, versterken de crisissfeer.

Aan de overzijde van de Atlantische Oceaan worstelt Fed-voorzitter Ben Bernanke met soortgelijke problemen. Waar aan het begin van het jaar nog hoop was dat de economie in de VS zou herstellen, is duidelijk dat ook Amerika nauwelijks groeit. In het eerste kwartaal leek de economie op jaarbasis met 2 procent te groeien, maar in het tweede kwartaal zwakte de groei op jaarbasis af tot een zeer magere 1,5 procent. De werkloosheid is met 8,2 procent heel hoog.

Dat zou ingrijpen rechtvaardigen. Maar de Fed strijdt al sinds 2009 tegen een hoge werkloosheid. In drie jaar tijd heeft de centrale bank voor honderden miljarden de drukpers aangezet om staatsleningen op te kopen. Het effect? Een daling van de werkloosheid van 1,8 procentpunt.

Daar komt bij dat Amerika op een nieuwe crisis afstevent. Volgend jaar lopen tijdelijke stimuleringsmaatregelen (belastingvoordelen en werkloosheidsuitkeringen) af en treden automatische bezuinigingen in werking. Alleen als het Amerikaanse Congres voortijdig met een alternatief compromis komt, ontspringt Amerika de dans. Maar het Congres is verdeeld. Volgens de rekendienst Congressional Budget Office drukt deze zogenoemde fiscal cliff de groei volgend jaar met bijna 4 procent. Dat zou een nieuwe recessie in de Verenigde Staten betekenen. Als Bernanke nu opnieuw massaal de economie stimuleert, welk paardenmiddel heeft hij dan nog over voor 2013?