Voorkom dat hernieuwde cliëntelisme in Roemenië

Premier Ponta van Roemenië wil de structuren van het communisme herstellen, met vriendjespolitiek tot gevolg. Nederland moet protesteren, vindt Rob Heukels.

Het was in het afgelopen weekeinde bikkelhard werken voor burgemeesters, beambten en hun lokale hulpjes in Roemenië die hun baantjes te danken hebben aan de sociaal-democratische of de liberale partij. De Kieswet kent zo veel mazen en bizarre regeltjes dat stembusfraude niet moeilijk is.

De opdracht was zo veel mogelijk ingevulde stembiljetten in de bussen te krijgen bij het referendum tegen de geschorste president Basescu. De opkomstdrempel van 50 procent was hoog – zeker in vakantietijd. Ondanks al die ijver van duizenden mannetjesputters faalden premier Ponta en zijn politieke metgezellen.

Voor de regeringspartijen is er evenwel geen weg meer terug, nadat in de afgelopen weken met veel politiek geweld de machtsgreep naar de overheidsinstituties werd ingezet. In Brussel, Berlijn en Washington zal men wel even opgelucht adem halen. Dan verkijken de westerse leiders zich op het uitgebreide repertoire van de Roemeense regering.

Dit voorjaar verloor de Liberaal-Democratische coalitie van president Basescu de meerderheid in het parlement. Een groep parlementariërs liep over naar de oppositie. Basescu zei geen andere keus te hebben dan zijn grote opponent Victor Ponta, leider van de sociaal-democraten (PSD), te vragen een regering te vormen.

Vervolgens sloeg de regeringscoalitie toe. In drie dagen tijd ontnam ze het constitutionele hof zijn bevoegdheden, werden de Nationale Ombudsman en de voorzitters van de Kamers gewisseld en zette Ponta de procedure in werking om president Basescu af te zetten.

Van Rompuy en Barroso ontboden Ponta en sloegen hem om de oren met niet mis te verstane dreigementen. Ook voorzitter Schultz van het Europarlement – politieke vriend van Ponta – en bondskanselier Merkel kwamen in stelling. De Amerikanen en andere Europese hoofdsteden volgden.

De grote zorg in de westerse hoofdsteden is meer dan terecht. Het gaat niet om een ordinaire politieke rel, dus niet over Basescu. Diens rol is allang uitgespeeld. De Roemeense sociaal-democraten willen de situatie terug van voor 2004, toen zij een ijzeren greep hadden op de instituties, van de rechtspraak en de politie tot de (publieke) media.

Waar premier Orbán van Hongarije zich wil ontdoen van de oude communistische netwerken, wil Ponta juist de oude structuren in ere herstellen die diepe wortels hebben in de periode van voor 1989.

Politiek in Roemenië is doordrenkt van diepe haat, cliëntelisme en ruilhandel van diensten, baantjes en geld. In naam heten partijen sociaal-democratisch of liberaal. Ze zitten moeiteloos in een coalitie. De ideologische verschillen zijn te verwaarlozen. In werkelijkheid zijn het geoliede machines van een paar leiders voor wie het onbeschaamd om de macht is te doen. Er is nauwelijks een democratische traditie of een uitgekristalliseerde moraal.

Daarom zal de situatie waarschijnlijk escaleren. Vorige week klonk het ‘v-woord’ al in Boekarest, ‘verraad’ – het ultieme middel waarmee men voor 1989 opponenten elimineerde. Een westers gestileerde Grondwet biedt nauwelijks een waarborg. ‘De geest’ van de wet ontbreekt. ‘De letter’ is eenvoudig te manipuleren.

De reactie vanuit Nederland is lauw. De VVD en de PvdA, officieel politieke vrienden van de Roemeense regeringspartijen, doen er het zwijgen toe. Op het niveau van het Europees Parlement speelt opportunisme een rol. Met zogenaamde vrienden bouw je een grotere fractie.

Acht jaar lang was Nederland de grootste investeerder in Roemenië. Nog steeds staan we in de topdrie. Wellicht vormt onze afkeer van instabiliteit in landen waar we geld in steken een motivatie voor protest.

De ontwikkelingen in Roemenië raken ons en de Europese Unie hoe dan ook. De EU wil immers meer zijn dan een economisch bondgenootschap. Ze wil normen stellen voor democratie en rechtsstaat. Willen Rutte, Merkel en Hollande aan tafel zitten met en afhankelijk zijn van een leider die in zijn land een eigentijdse variant van een communistische dictatuur tracht in te voeren? Dit is een slecht voorbeeld voor andere EU-landen en een foute boodschap aan het adres van kandidaat-leden.

In de Brusselse wandelgangen zoemen maatregelen rond als het ontnemen van stemrecht en het blokkeren van de rijkelijk vloeiende subsidies, maar er zijn nog geen resultaten in het verleden die onverbloemd optimisme rechtvaardigen.

Rob Heukels is journalist en mediaconsultant in Midden- en Oost-Europa.