‘Veel bewijs tegen folteraar Habré’

Senegal gaat oud-president Habré berechten voor een speciaal tribunaal. Ook Nederland heeft geld beloofd voor het proces, dat eind dit jaar moet beginnen.

„Een enorme voldoening”. Zo noemt Reed Brody de aangekondigde oprichting van een speciaal tribunaal in Senegal om de Tsjadische ex-president Hissène Habré te berechten. „Na twintig jaar teleurstellingen, tegenslagen en verraad geeft dit akkoord de slachtoffers eindelijk uitzicht op gerechtigheid. Het is een belangrijk moment voor hen.”

Het is ook een belangrijk moment voor Brody zelf. De advocaat van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch probeert al vijftien jaar met grote gedrevenheid Habré voor de rechter te slepen. De Nederlandse filmmaakster Klaartje Quirijns maakte er een film over, The Dictator Hunter (2007). Aan zijn missie lijkt nu eindelijk een eind te komen.

Habré (69) wordt verantwoordelijk gehouden voor het martelen en vermoorden van ten minste 40.000 tegenstanders van zijn bewind (1982-1990). Na zijn afzetting vluchtte hij in een vliegtuig vol gestolen geld naar Senegal, waar hij sindsdien een onopvallend leven leidt in een villawijk in Dakar.

Senegal ging eind vorige week akkoord met een plan van de Afrikaanse Unie (AU) om Habré te berechten. Het akkoord volgt op een vonnis van het Internationaal Gerechtshof op 20 juli dat Senegal Habré „zonder verdere vertraging” moet vervolgen of anders uitleveren aan België, dat in 2005 namens een groep slachtoffers een internationaal arrestatiebevel uitvaardigde tegen Habré.

Het proces moet plaatshebben in een Senegalese rechtbank, die onder leiding staat van een Afrikaanse magistraat. Die wordt terzijde gestaan door Senegalese rechters. Het plan moet nog wel door het parlement van Senegal worden goedgekeurd.

De Senegalese president Macky Sall zegt dat het proces voor het einde van het jaar moet beginnen. Senegal en de AU hebben een stappenplan afgesproken zodat de rechtbank voor het einde van het jaar operationeel is. Brody prijst de inzet van Sall, die in tegenstelling tot zijn voorganger Abdoulaye Wade het proces „serieus en rigoureus” aanpakt.

Wade had in 2006, na een verzoek van de Afrikaanse Unie beloofd om Habré te vervolgen, „in naam van Afrika”. Maar hij heeft het proces telkens getraineerd. De ene keer zei hij dat de Senegalese justitie geen bevoegdheid had, dan was er weer geen geld voor een rechtszaak.

Het proces tegen Habré zal complex en kostbaar zijn. Wie gaat dit betalen?

Brody: „Twee jaar geleden was er een begroting van 8,6 miljoen euro opgesteld. Een aantal landen had al geld toegezegd, maar die potjes bestaan niet meer. Dus moet Senegal bij dezelfde landen opnieuw om geld vragen. Nederland heeft twee jaar geleden een miljoen euro toegezegd. Andere donoren waren Tsjaad, de Afrikaanse Unie, de Europese Unie, België, Duitsland en Luxemburg. Een flinke hoeveelheid geld was ook apart gezet voor programma’s om de slachtoffers op de hoogte te brengen van het proces. De rechtszaak zal worden gehouden in Dakar, terwijl de meeste geïnteresseerden in Tsjaad wonen. Maar outreach is van groot belang, want het helpt hun om hun geschiedenis beter te begrijpen.”

Is er genoeg bewijs om een aanklacht op te baseren?

„De onderdrukking van Habré is goed gedocumenteerd. Een aantal jaren geleden stuitten we op de archieven van de politieke politie, het Documentatie en Veiligheidsdirectoraat (DDS). Dit was Habrés belangrijkste instrument van repressie, waar alleen leden van zijn familie of etnische groep voor werkten, en dat alleen aan hem rapporteerde.

„In die archieven staan de namen van 1.208 mensen die zijn vermoord of overleden zijn in gevangenschap. Ook bevatten de archieven de namen van 12.000 mensen die zonder aanleiding zijn gearresteerd of slachtoffer waren van andere vormen van marteling of mishandeling. Daarnaast zijn er nog honderden getuigenissen van slachtoffers.”

„In België is een zaak tegen Habré voorbereid en hopelijk zullen de Senegalese aanklagers daarop voortbouwen. De rechtbank zal met een strategie komen voor het proces. Waarschijnlijk zullen niet alle beschuldigingen worden meegenomen in de aanklacht, maar alleen de ernstigste incidenten. Wel zal de aanklacht de diversiteit van de repressie moeten weerspiegelen.”

Wat is het belang van een Senegalees proces tegen Habré?

„Senegal schreef geschiedenis door zich in 1999 als eerste land aan te sluiten bij het Internationaal Strafhof. Nu kan Senegal het eerste land worden dat de leider van een ander land vervolgt voor oorlogsmisdaden. Het proces kan laten zien dat een Afrikaanse rechtbank in staat is om recht te spreken over Afrikaanse misdaden. De symbolische waarde daarvan zal enorm zijn.”