'Per jaar sterven 900 tot 1.300 mensen door asbest'

De aanleiding

Asbest is veel in het nieuws de afgelopen tijd. De verwijdering zou al jaren niet goed gaan en de controle erop zou te wensen overlaten. In het hoofdredactioneel commentaar schreven NRC Handelsblad en nrc.next vorige week dat „jaarlijks in Nederland 900 tot 1.300 mensen overlijden doordat ze in het verleden asbestvezels hebben ingeademd”. Ook in andere media keert dit getal herhaaldelijk terug. Maar klopt het ook? Overlijden er in Nederland echt „900 tot 1.300” mensen aan de gevolgen van asbest? next.checkt zocht het uit.

Waar is het op gebaseerd?

Het in de media aangehaalde getal kan worden herleid naar de Rijksoverheid. Een rapport van de Inspectie SWZ (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) uit april spreekt van „tussen de 900 en 1.300 mensen” die jaarlijks overlijden door deze „levensgevaarlijke, kankerverwekkende stof”. Naar een bron voor deze cijfers wordt niet verwezen. Desgevraagd zegt een woordvoerder van de Inspectie SWZ dat ze afkomstig zijn van het Instituut Asbestslachtoffers (IAS). Volgens de voorzitter van het IAS, Machiel van der Woude, is het getal echter niet van het instituut afkomstig. Wel publiceert het IAS jaarlijks cijfers over asbest. „Het lijkt mij ongeveer wel juist”, zegt Van der Woude over de uitspraak van de Rijksoverheid. „Maar het is geen zuivere wiskunde. Het blijft een beetje een gok.”

En, klopt het?

Asbest is een verzamelnaam voor enkele in de natuur voorkomende mineralen die tot de jaren tachtig veel werden gebruikt als bouwmateriaal. Het bestaat uit microscopisch kleine vezels, die in gebonden toestand onschadelijk zijn. Als die loskomen, bijvoorbeeld bij bouwprojecten, vormen ze een gevaar voor de gezondheid. Het kan jaren duren voordat de gevolgen van inademing optreden. Nog steeds sterven mensen als gevolg van de asbest die ze tientallen jaren geleden inademden. Asbestvezels kunnen drie potentieel dodelijke aandoeningen tot gevolg hebben: asbestose, mesothelioom (longvlies- en buikvlieskanker) en longkanker.

Asbestose is een chronische ziekte die leidt tot bindweefselvorming in de longen, ook wel stoflongen genoemd. Het is een onaangename, maar zelden dodelijke ziekte – het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) meet zo’n tien sterfgevallen door asbestose per jaar.

Mesothelioom, een tumor in de long- of buikvliezen, is daarentegen vrijwel altijd dodelijk – meestal binnen een jaar na diagnose. Volgens het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) wordt 90 procent van de mesothelioomgevallen veroorzaakt door blootstelling aan asbest. Het CBS houdt sterfgevallen door verschillende kankersoorten bij. In 2010 overleden 481 mensen (429 mannen en 52 vrouwen) aan de gevolgen van mesothelioom. Daarvan zijn dus bij benadering 433 gevallen aan asbest toe te schrijven.

Cijfers over longkanker zijn problematisch. Er is binnen de wetenschap geen overeenstemming over het omvang van het verband tussen longkanker en asbest. Het leeuwendeel van de longkankergevallen (90 procent) wordt veroorzaakt door roken. En velen die met asbest hebben gewerkt, hebben tijdens hun leven ook gerookt. Dat maakt het in veel gevallen onmogelijk om te bepalen in hoeverre asbest de boosdoener is. De medische diagnose ‘asbestgerelateerde longkanker’ kan niet worden gesteld. Daarvan kunnen alleen schattingen worden gemaakt, en die lopen nogal eens uiteen.

De Nederlandse Gezondheidsraad zegt in een rapport uit 2010 dat „jaarlijks ongeveer 12 procent minder gevallen van longkanker zouden voorkomen als er geen blootstelling aan asbest had plaatsgevonden”. IKNL betwist dat. Dat percentage zou zijn gebaseerd op onderzoek uit 1997, en dient te worden bijgesteld. Longkanker door asbest komt voornamelijk voor bij mannen, dus 12 procent van het totaal aantal longkankersterfgevallen (mannen én vrouwen) geeft een vertekend beeld. IKNL schat dat bij ongeveer 8 procent van de mannen en 1 procent van de vrouwen die overlijden aan longkanker, asbest de oorzaak is.

Laten we hier even uitgaan van de schatting van het IKNL. In 2010 overleden volgens het CBS 6.536 mannen en 3.678 vrouwen aan longkanker. Daarvan zijn dan 560 sterfgevallen toe te schrijven aan asbest. Opgeteld bij de sterfgevallen door asbestose (10) en mesothelioom (433) komen we dus uit op een totaal van 1.003 asbestdoden in 2010. Dat ligt inderdaad binnen de „900 en 1.300” van de uitspraak. Ook voor de vijf jaar daarvoor komen we via deze weg uit op een aantal daartussenin.

Helemaal sluitend is het niet. Wat betreft longkanker blijven het schattingen – consensus ontbreekt. Het Nederlands Centrum voor Beroepziekten schat de sterfte door asbestgerelateerde longkanker op 400 tot 800 gevallen per jaar en in Duitsland wordt asbest geschat als oorzaak van 5 procent van alle longkankergevallen. Maar ook als we die schattingen op de Nederlandse situatie toepassen, komen we uit op een totaal van ergens tussen de 900 en 1.300.

Conclusie

Het inademen van asbestvezels kan leiden tot drie potentieel dodelijke ziekten: asbestose, mesothelioom en longkanker. Per jaar overlijden er in Nederland ongeveer tien personen aan asbestose en tussen de 400 en 500 aan mesothelioom. Voor longkanker zijn de cijfers problematischer. Hoeveel gevallen aan asbest zijn gerelateerd, is onmogelijk vast te stellen. Er bestaat geen wetenschappelijke consensus over. Aan de hand van de meest betrouwbare schattingen, komt het totaal aantal asbestgerelateerde sterfgevallen in Nederland wel uit op ergens tussen de 900 en 1.300 per jaar. next.checkt beoordeelt de stelling alles afwegende als waar.