Monti wil begrip en bescherming

Op een trip door Europa wil premier Monti het beeld van Italië als probleemland bijstellen. Niet Monti voedt de twijfels op financiële markten, maar de Italiaanse politiek. Berlusconi voorop.

Af en toe spat de frustratie eraf bij Mario Monti en zijn ministers. Het kabinet van technocraten heeft een programma van bezuinigingen en hervormingen opgezet zoals Italië in decennia niet heeft gezien. Maar nog steeds betaalt het land boete, in de vorm van een veel hogere rente op staatsleningen dan Duitsland.

„We hebben alles gedaan wat we kunnen en moeten om de noodtoestand het hoofd te bieden’’, zei minister van Financiën Grilli vorige week in de krant La Repubblica. „Er is geen ander land in Europa dat in acht maanden begrotingsoperaties en structurele hervormingen heeft doorgevoerd zoals wij.’’

Premier Monti zelf zei het een paar dagen eerder met ingehouden woede, nadat de kredietwaarderingsmaatschappij Moody’s de waardering van Italië had verlaagd: „Wij zijn deugdzaam, maar in plaats van dat ze ons belonen, straffen ze ons.’’

Vandaag is de Italiaanse premier aan een korte drielandenreis door Europa begonnen: Parijs, Helsinki, Madrid. Hij wil het beeld van Italië als probleemland bijstellen. Zeker, de staatsschuld is enorm groot, meer dan 120 procent van het bruto binnenlands product. En de economie stagneert, dit jaar wordt 2 procent krimp voorspeld. Maar de begroting ziet er beter uit dan in Griekenland, Spanje of Frankrijk. Er is geen zeepbel geweest in het onroerend goed of de financiële sector. De hervorming van de pensioensector werpt zijn eerste vruchten af, zo bleek vorige week. En het Internationaal Monetair Fonds prees Monti deze maand voor „zijn ambitieuze hervormingsagenda’’.

Waarom dan toch een spread van zo’n 5 procentpunt, vraagt Monti keer op keer hardop. Door de hoge rente wordt bezuinigen een sisyfusarbeid. Elke miljard dat je wint aan bezuinigingen gaat op aan extra rente. Zo wordt het nog moeilijker om de economie weer aan de praat te krijgen. „Wij hebben geen geld nodig’’, zei minister van Financiën Grilli. „De kwaliteit en de kwantiteit van onze sanering staat niet ter discussie.’’ Wat Monti en Grilli vragen, is een mechanisme ter bescherming van wat Rome ziet als een ongerechtvaardigd hoge rente op de financiële markten.

Monti is het probleem niet, integendeel. Hij heeft het internationale prestige van Italië hersteld. Dat blijkt ook uit de identieke korte mededelingen in Berlijn en Rome na een telefoontje zondag met bondskanselier Merkel. „Zij waren het erover eens dat Duitsland en Italië alles zullen doen om de eurozone te beschermen.’’ Dat suggereert een grote mate van eensgezindheid. Er zijn genoeg kanttekeningen te zetten bij het beleid van Monti. Maar belangrijk is dat hij een deel wil zijn van de oplossing, niet van het probleem.

„Hij doet alles goed, meer dan zijn voorganger ooit gedaan heeft´´, schreef het Duitse Handelsblatt eind vorige week in een commentaar. „Je zou hem het liefst op zijn schouder willen kloppen en zeggen: „Het is jouw schuld niet. Het was Silvio.’’’

Naast zijn saneringsplannen voert Monti een schaduwgevecht tegen het fantasma van een in zichzelf gekeerde politieke klasse die het liefst alles bij het oude laat. Oud-premier Berlusconi is daarvan het bekendste symbool, maar niet het enige. De linkse Democratische Partij steunt nu Monti’s koers op de meeste punten. Maar of die op eigen kracht, met eigen mensen en ideeën een hervormingspolitiek kan uitvoeren, daar zetten de meeste internationale waarnemers grote vraagtekens bij.

Bovendien was er een ongeschreven afspraak toen het kabinet van technocraten aantrad, acht maanden geleden. Monti let op de cijfers, de politieke partijen praten met elkaar over de broodnodige modernisering van het politieke bestel. Een nieuwe kieswet is daarbij absolute prioriteit, maar het gaat ook over corruptie en beperking van het aantal parlementariërs, nu bijna duizend. Die politieke hervormingen hebben nog weinig concreets opgeleverd.

Maar het zijn de schijnbewegingen van Berlusconi die de meeste onrust veroorzaken. Nadat hij in november door de financiële markten tot aftreden werd gedwongen, heeft de 75-jarige mediamagnaat zich een paar maanden stil gehouden. Nu laat hij proefballonnetjes op om te zien of een terugkeer als partijleider haalbaar is.

Er zijn gesprekken met prominente economen en ‘grapjes’ dat Italië de euro niet nodig heeft. Binnen zijn partij wordt de regionale afgevaardigde die de meisjes regelde voor de „elegante diners” in de villa van Berlusconi, naar de achtergrond geduwd. Er liggen plannen voor een nieuw symbool (een adelaar) en een naamsverandering.

Ongerust noodde de Amerikaanse ambassadeur Berlusconi vrijdag op de lunch. Wilde hij echt terugkomen? De uitnodiging is in de Italiaanse pers vertaald als een teken dat president Obama, die Monti een paar keer heeft gebeld om hem een riem onder het hart te steken, dat een slecht idee zou vinden.

De spread zou een stuk kleiner zijn met de garantie dat Monti, of het beleid van Monti, nog jaren doorgaat. Sommigen denken dan ook hardop aan een ‘Lijst Monti’ voor de verkiezingen, uiterlijk volgend voorjaar. Monti zelf houdt de boot af en zegt dat hij stopt na de verkiezingen. Maar de druk op hem groeit.

„Italie heeft een politieke regering nodig, met visie, moed en electorale legitimiteit die het land uit het moeras kan trekken waarin het is terechtgekomen”, schreef socioloog Luca Ricolfi. „Maar de oude en nieuwe politieke klasse ziet er zo zwak uit, zo wezenloos, zo vaag en schofterig, dat we met steeds meer mensen gaan denken dat alles bij elkaar een nieuwe regering-Monti beter zou zijn dan ons opnieuw toe te vertrouwen aan politieke groepen die geen idee hebben waar ze ons moeten brengen.”