De beschikbaarheidsfout

‘Hij heeft zijn hele leven lang drie pakjes sigaretten per dag gerookt en hij werd over de honderd. Zo schadelijk kan roken dus niet zijn.’ Zo’n zin wil iets bewijzen, maar bewijst helemaal niets. Mensen die zo praten, zijn ten prooi gevallen aan de beschikbaarheidsfout (availability bias).

Nog één: zijn er meer Duitse woorden die met een r beginnen dan die met een r eindigen? Antwoord: er zijn meer dan twee keer zoveel Duitse woorden die met een r eindigen dan die met een r beginnen. Waarom zitten de meeste mensen die op die vraag antwoorden fout? Omdat woorden die met een r beginnen, ons sneller te binnen schieten. Anders gezegd, ze zijn beschikbaarder.

De beschikbaarheidsfout luidt als volgt: we vormen ons een beeld van de wereld aan de hand van het gemak waarmee ons voorbeelden te binnen schieten. Dat is natuurlijk idioot, omdat iets in de werkelijkheid heus niet vaker voorkomt alleen wij het ons beter kunnen voorstellen.

Dankzij deze denkfout wandelen we met een verkeerde risicokaart in ons hoofd door de wereld. Zo overschatten we systematisch het risico om het leven te komen door een neerstortend vliegtuig, een auto-ongeluk of moord. En we onderschatten het risico door veel minder sensationele oorzaken te sterven, zoals diabetes of maagkanker. Bomaanslagen komen minder vaak voor dan we denken, depressies veel vaker. Alles wat spectaculair, fel of luid is, schrijven we een te hoge waarschijnlijkheid toe. Alles wat zwijgt en onzichtbaar is, een te lage. Ons brein denkt dramatisch, niet kwantitatief.

Artsen zijn bijzonder vaak het slachtoffer van de beschikbaarheidsfout. Ze hebben hun lievelingstherapieën die ze op alle mogelijke gevallen toepassen. Er zouden misschien geschiktere behandelingen zijn, maar die zitten niet in hun hoofd. Ze schrijven dus voor wat ze kennen. Bedrijfsadviseurs zijn niet veel beter. Als ze een volkomen nieuwe situatie aantreffen, zitten ze niet ontzet te zuchten: ‘Ik weet werkelijk niet wat ik u kan adviseren.’ Nee, ze zullen een van hun vertrouwde adviesprocedures starten – of die nu geschikt is of niet.

Als iets vaak wordt herhaald, is het voor ons brein heel makkelijk om het opnieuw op te roepen. En het hoeft niet eens waar te zijn. Hoe vaak heeft de nazileiding het woord ‘het joodse vraagstuk’ niet herhaald, tot de massa ervan overtuigd was dat er een serieus probleem bestond? Je hoeft de woorden ufo, vitaliteit of karma maar vaak genoeg te herhalen of je gelooft erin.

In de stoelen van de raad van commissarissen is de worm van de beschikbaarheidsfout diep ingevreten. De heren discussiëren over wat het management hun voorlegt – meestal kwartaalcijfers – in plaats van over dingen die het management hun niet voorlegt, maar die belangrijker zouden kunnen zijn, zoals een handige zet van de concurrentie, het afnemen van de motivatie van het personeel of een onverwachte verandering in het klantengedrag. Ik zie het steeds weer: mensen gebruiken in eerste instantie gegevens of recepten die eenvoudig te verkrijgen zijn. Op basis daarvan nemen ze besluiten, met vaak rampzalige resultaten. Een voorbeeld. Al tien jaar is bekend dat de zogenoemde Black-Scholes-formule voor de prijsberekening van afgeleide financiële producten niet werkt. Maar er is geen andere. Men gebruikt dus liever een foute formule dan helemaal geen. Hetzelfde geldt voor de ‘volatiliteit’. Het is fout die als risicomaatstaf van een financieel product te nemen. Maar de volatiliteit is makkelijk te berekenen. We verwerken die dus in bijna alle financiële modellen. Op die manier heeft de availability bias de banken miljarden aan schade berokkend. Het is alsof je in een vreemde stad zonder plattegrond rondloopt en in je zak een plattegrond van een andere stad vindt en die dan maar gebruikt. Liever een foute kaart dan helemaal geen.

Frank Sinatra zong al: Oh, my heart is beating wildly / And it’s all because you’re here. / When I’m not near the girl I love, / I love the girl I’m near. Een volmaakte beschikbaarheidsfout. Tegengas: werk met mensen samen die anders denken dan u, mensen met heel andere ervaringen. Want in uw eentje hebt u geen enkele kans om deze denkfout te overwinnen.

De Zwitser Rolf Dobelli schreef het boek De kunst van het heldere denken. 52 denkfouten die u beter aan anderen kunt overlaten.