Ongemak en lichte paniek aan tafel

Micha Wertheim wil ongemak creëren om tot nadenken te stemmen. Jan Leyers was niet tegen hem opgewassen, vindt Hanneke Groenteman.

Fragment uit de film What about me, over absurde bureaucratie aan de grens.

Als een toevallige vreemdeling in een vliegtuig aan Micha Wertheim vraagt wat hij voor de kost doet, zegt hij dat hij bij TNT Post werkt. „Dan zijn ze daarna meestal wel stil.” Als hij namelijk vertelt wat hij echt doet vraagt die iemand of hij ‘funny’ is en dan is het gesprek daarna al onmogelijk geworden. „Als je namelijk ‘yes’ zegt stel je al teleur, want dat is niet grappig en als je ‘no’ zegt stel je ook teleur omdat dat zo’n voor de hand liggende grap is.” TNT Post dus, om te voorkomen dat het een hele lange vlucht wordt.

Nou, de lange vlucht was begonnen. Een vlucht waarbij piloot Leyers in een constante spraakverwarring met de verkeersleiding leek te verkeren. De miscommunicatie weerspiegelde zich al snel in de opengesperde blauwe ogen van Micha Wertheim, die op onnavolgbare wijze de gesprekspartner op een verkeerd been leken te zetten. Jan Leyers miste keer op keer, urenlang, de pointe van wat Micha Wertheim probeerde uit te leggen. Als hij in zijn eigen woorden samenvatte wat hij dacht dat Wertheim bedoelde, was het dat net niet. Gevolg: onhandigheid en lichte paniek aan beide kanten van de tafel.

Ik heb zelf ooit twee woorden met Micha Wertheim gewisseld, waarbij ik ook het gevoel had dat ik ergens een plank mis sloeg. Dat was na een voorstelling van hem waarbij ik hem van mijn enthousiasme deelgenoot wou maken. Hij wist niet hoe op mij te reageren en ik werd bevangen door een soort schaamte over mijn gestuntel. Zou Jan Leyers dat gisteravond ook gevoeld hebben? Het zou me niet verbazen.

In elk geval bleven de gesprekken langs elkaar heen scheren en waar ze elkaar raakten kraakten en piepten ze. De eerste helft van de avond leken het twee drenkelingen die zich aan de fragmenten vastklampten als waren het reddingsboeien. Wat een ongemakkelijkheid. Wel passend bij Wertheims ergernis over de gladde gezelligheid op de televisie (De wereld draait door) alsof de wereld er zo uit ziet.

Nou, dit was geen glad, gezellig gesprek, hoe Wertheim en Leyers ook hun best deden. De enige anarchie die Micha zichzelf toestond was dat hij vlak voor hij antwoord moest geven een grote hap van een druipende wilde perzik nam. Dat zie je niet vaak op de televisie.

De fragmenten gaven, zoals vaker bij Zomergasten, meer dan de gesprekken een beeld van Wertheims inspiratiebronnen. Hij hoort tot de ‘geestelijke familie’ van Wim T. Schippers, Arjan Ederveen en Tosca Niterink, Lernert Engelberts, Rob Muntz, Armando Iannucci (geestelijk vader van Alan Partridge), comedians als Doug Stanhope en Sarah Silverman (een kleine greep). Ze hebben één ding gemeen: ze ontregelen. Spotten met afspraken, ongeschreven wetten, overschrijden grenzen, maken ongemakkelijke grappen, dansen over het dunne koord tussen humor en werkelijkheid. En dat is wat Micha Wertheim ook kan en wil: ongemak creëren om tot nadenken te stemmen. Met humor als transportmiddel. Ik had na vanavond het gevoel dat de humor van Jan Leyers op zijn zachtst gezegd een heel andere is dan die van Micha Wertheim.

Er waren ook mooie fragmenten, bijvoorbeeld uit de film Lebanon (de Libanese oorlog vanuit een tank), I love Alaska (poëtische film naar aanleiding van zoekgegevens van AOL). En leerzame, bijvoorbeeld Delia Smith die ons leerde hoe je een perfect ei moet koken.

Door alles heen schemerde Wertheims aanklacht tegen het huidige omroepklimaat, waarin alles amusant en simpel moet zijn en de mensen een vergiftigd wereldbeeld voorgeschoteld krijgen. Voor mij had deze avond nog wel drie uur mogen duren, met nog veel meer van Wertheims keuzefragmenten. Ik denk dat Jan Leyers dan in een identiteitscrisis was geraakt, want tegen de oergrappige Micha Wertheim was hij eigenlijk niet opgewassen. Die tot slot een toepasselijk stuk uit de film Me and you and everyone we know liet zien over chatten en misverstanden in communicatie, waarop een lied van Wim T. Schippers (‘We zijn weer thuis’) ons de fascinerende keuzefilm Wristcutting in donderde.