De zoon, de moord en de architect

Petra Noordkamp maakte een film over de minimalistische architectuur van een kerk in het Siciliaanse Gibellina. Ongewild werd de kerk het decor van een persoonlijk filmverhaal over de moord op een moeder door haar zoon, die de minnaar van de filmmaakster was.

De eerste bouwfase van La Chiesa Madre in Gibellina, omstreeks 1989. Foto archief museum Gibellina

De fotografe is geobsedeerd door het kerkgebouw. Het is een vreemde kerk, een bolvormig monument, ingesloten door vier kubussen. De kerk, de Chiesa Madre, staat op Sicilië, in Gibellina, een stadje dat volledig nieuw werd gebouwd nadat in 1968 een aardbeving de oude stad had verwoest.

Petra Noordkamp studeerde in 2000 af aan de Rietveld Academie en publiceerde tot nu toe alleen fotowerk. Nu maakte ze een film over deze kerk: La madre, il figlio et l’architetto (De moeder, de zoon en de architect). Hij is zien in het Amsterdamse fotografiemuseum Foam. Zonder voice-over en ondertitels is de film een geheel van verstilde beelden van het interieur van de kerk: de trappen, gangen en stenen vloeren. De enige bewegende wezens zijn vogels die overvliegen en een bal die door het beeld rolt. Maar mensen komen niet in de film voor. Althans niet in beeld.

Luister je naar de voice-over, geschreven door schrijver en kunstenaar Maria Barnas, dan zie je een heel andere film. Dan gaat het over de architect van de kerk, over zijn zoon die de geliefde was van de filmmaakster, en over de moeder die door de zoon werd vermoord. Dan is de kerk het decor voor hun verhaal.

De architect van de kerk is Ludovico Quaroni (1911-1987), succesrijk in eigen land. Toen Gibellina na de vulkaanuitbarsting van 1968 opnieuw gebouwd werd, twintig kilometer van de oude plek, wilde de toenmalige burgemeester er een schoolvoorbeeld van een moderne stad van maken. Hij liet het nieuwe Gibellina volledig vormgeven en inrichten door vooraanstaande kunstenaars en architecten uit heel Italië. Hij verzocht de architect Quaroni om de kerk te ontwerpen.

Noordkamp zag de Chiesa Madre voor het eerst op internet. Ze had geen idee wie de architect was, ze voelde zich aangetrokken tot de vervreemdende sfeer van het gebouw. Die deed haar sterk denken aan de dor haar bewonderde films van Michelangelo Antonioni (1912-2007). Een lege straat, een schaduw op een muur, alles heeft in zijn films belang. Ook Noordkamps film die nu in Foam draait, herinnert aan de stijl van Antonioni. „Elke plek heeft een verhaal”, zegt zij. „De gebouwen zijn het decor waartegen mensen hun rollen spelen.”

In La madre, il figlio e l’architetto speelt de filmmaakster zelf een rol. Noordkamp beleefde in de jaren negentig een kortstondige romance met de zoon van de architect. Emilio Quaroni, een jonge muzikant. Ze ontmoette hem in 1995 in Rome, waar hij woonde en waar zij op de Piazza Santa Maria di Trastevere zat te wachten op een andere jongen. Die kwam niet opdagen. „Ik was op reis door Europa en snakte, na een heftige relatie, naar vrijheid en onbevangenheid. Emilio vroeg of ik een wandeling met hem wilde maken. Ik dacht: waarom niet? Ik voelde me als de vrouwen in de verhalen van Antonioni. Ik liet me verleiden. Binnen een half uur stonden we te zoenen op de Gianiculum, een heuvel met mooi uitzicht over de stad.”

De romance was van korte duur. Het bleef bij brieven en een enkel bezoekje. Een wat langere ontmoeting, enkele jaren later, had een vreemde afloop. Emilio nam plotseling de benen, terwijl zij in zijn huis zat te wachten aan een gedekte tafel.

In 2001 wilde ze hem nog eens opzoeken. Toen hoorde ze in een bar, waar ze ook regelmatig met hem was geweest, tot haar verbijstering dat hij die zomer zijn moeder had vermoord. Niemand weet waarom. Een psychiatrische geschiedenis had hij niet, maar misschien leed hij toch aan een psychose. Hij kreeg tien jaar gevangenisstraf en tbs.

In 2009 ging ze naar Sicilië, onder meer om foto’s te maken van plekken waar Antonioni zijn films had gedraaid. Ze was van plan om ook de Chiesa Madre in Gibellina te bekijken, maar dat kwam er niet van. Thuis ontdekte ze pas dat de vader van Emilio deze bijzondere kerk had ontworpen. Toen vatte ze het plan op om de kerk te gaan filmen en het verhaal van Emilio te gaan vertellen.

„Alles viel samen”, zegt ze. „Mijn liefde voor architectuur en de films van Antonioni, mijn relatie met Emilio, de moedermoord. De kerk, la Madre, staat voor mij symbool voor de moeder, ook al heeft de architect het misschien niet zo bedoeld. Hij schrijft over zijn ontwerp dat de perfecte bol het universum belichaamt, het oneindige. Maar ik zie er de moeder van Emilio in.”

„Ik heb wel getwijfeld over mijn eigen beweegredenen voor deze film”, zegt ze. „Is het zuiver? Heb ik hier wel iets mee te maken? Zou ik geen afstand moeten houden?”

Kan Noordkamp, nu de film er is, de geschiedenis van Emilio en zijn familie achter zich laten? Nee, zegt ze. „Ik ben gefascineerd geraakt door Gibellina, dat vreemde stadje in Arte Povera-stijl. De architectuur is zo minimalistisch dat het een treurige, unheimische plek is geworden, waar bijna niemand wil wonen. Daar wil ik nog graag een film over maken. En het vreemde is: in Gibellina speelt wéér een verhaal. De burgemeester die Gibellina heeft laten ontwerpen, Ludovico Corrao, leefde vorig jaar nog. Hij was ruim over de tachtig jaar en ik zou hem ontmoeten. Maar in augustus is hij vermoord door zijn bediende.”

‘La Madre’, film en foto’s van Petra Noordkamp. Foam, Keizersgracht 609, Amsterdam. T/m 2 sept.