Charles den Tex: ‘het e-book legt een bom onder het uitgeversvak’

Het oprukkende e-book mondt uit in een ramp voor de boekenbranche, schrijft misdaadauteur Charles den Tex in de Boekenbijlage van NRC Handelsblad.  Het wordt tijd om nauwer samen te werken en nieuwe kanalen te creëren.

Het e-book legt een bom onder de samenwerking tussen schrijver en uitgever. Iedereen voelt dat, maar niemand weet precies waarom. Uitgevers zijn straks niet meer nodig, zegt men, maar is dat wel zo? Schrijvers moeten nog steeds lezers weten te bereiken, dat verandert niet. Wat dan wel?

Het e-book is er, het aantal boeken dat als e-book wordt verkocht stijgt. In Nederland nog langzaam, maar in andere landen gaat het sneller. Hier wachten we nog af. Veel schrijvers hopen dat de uitgevers met een oplossing zullen komen, daar hebben ze per slot van rekening een uitgever voor. Ondertussen worden ze links en rechts ingehaald door partijen waar ze niet tegenop kunnen. Straks kunnen schrijvers alleen nog achter aansluiten voor de kruimels uit het beloofde e-land.

De oude keten van schrijver-uitgever-voorraad/distributie-boekhandel-lezer heeft lang stand gehouden. Die keten is star en omvangrijk: van elke afzonderlijke schrijver moet elk boek via een groot netwerk van boekhandels zijn weg vinden naar een lezer. De uitgever bedient dat hele netwerk met pallets vol papier, onderhandelingen, presentaties, verkoop, pr, acties en edities, om ervoor te zorgen dat het boek van zijn auteur in zoveel mogelijk winkels ligt. Om de uitgever daartoe in staat te stellen geeft de schrijver hem de exclusieve licentie om het boek te exploiteren. Die exclusieve licentie is het fundament van het boekenvak. Het boek is in naam nog wel van de schrijver, in de praktijk is het van de uitgever, de licentiehouder. Met die licentie kan de uitgever aan het werk. Anders niet.

Bij het e-book is de oude keten weggevaagd, wat overblijft is dit: schrijver-internet-lezer. Elk individu kan zijn werk uploaden en via internet verkopen aan iemand die het downloadt. Er wordt nog wel gesproken van distributie maar dat is voornamelijk beeldspraak. Eén website is in theorie voldoende om alle lezers via internet te kunnen bereiken. Daardoor verandert de exploitatie van het boek. Er is geen behoefte meer aan verkopers die honderden boekhandelaren ervan moeten overtuigen dat zij hun schaarse en kostbare tafel- en plankruimte moeten bieden aan juist hun titels. Een internetwinkel is oneindig groot, elke titel kan erin. Het maken van verschillende edities behoort tot het verleden, er zijn geen eerste drukken meer, geen gebonden versies, midprice of pockets. De voortdurende investeringen om een boek in de winkel te houden zijn niet meer nodig. Niemand hoeft voorraad te houden, niemand hoeft meer met vrachtwagens door het land te rijden om al die boeken in al die winkels te krijgen. Het oude uitgeefhuis is al snel veel te groot voor de overblijvende activiteiten.

Het wegvallen van de keten en van de exploitatievormen betekent dat er bij een e-book geen basis meer is voor een licentiecontract, het overgebleven pakket taken van de uitgeverij is daarvoor te smal. In de e-wereld is een exclusieve licentie onzin.

Dat is de bom onder het uitgeefvak. Een uitgeverij zonder exclusieve licentie kan niet op dezelfde voet verder. De expertise van de uitgever op het gebied van redactie, promotie en rechten blijft van waarde, maar als hij geen licentie krijgt, zal hij die expertise per inspanning in rekening moeten brengen. Het worden diensten die hij tegen betaling aanbiedt. Prachtig, maar geen schrijver zal die diensten afnemen als ze te duur zijn. De grote uitgeverij, zoals we die nu kennen, werkt dermate kostenverhogend dat zij niet zal kunnen concurreren met freelance redacteuren, opmakers en agenten. Er is behoefte aan een nieuwe uitgeverij, niet binnen de oude uitgever, maar ernaast, een e-uitgever. De e-uitgever werkt niet op licentiebasis maar op dienstenbasis.

De verkoop van e-books is op dit moment nog niet meer dan een fractie van gewone boeken. En wat zien we? Allerlei partijen, al dan niet uit de oude keten, zijn druk bezig om in de nieuwe keten een plekje voor zichzelf te claimen. Bol, Apple, Amazon en straks misschien ook Google presenteren zich als hét platform om e-books te verkopen, zij bieden een webwinkel met een zoekfunctie. Uitgevers kiezen blind de kant van deze webwinkels, terwijl dat helemaal nog niet nodig is. Dat is fout, zij zouden de kant van de schrijvers moeten kiezen in plaats van allemaal naar Apple te hollen om een allesomvattend contract te tekenen waardoor ze hun vrijheid om te handelen kwijt zijn.

Als straks de verkoop van e-books verder stijgt zal dat vooral in de bestsellers zijn, die de kurk vormen waarop boekhandels en uitgeverijen drijven. Bij een aandeel van 30-40 procent (nu nog 4 procent) voor het e-book volgt een harde shake-out in het vak. Een te groot aantal boekhandels zal het niet redden en uitgevers zullen steeds minder papieren boeken kwijt kunnen. Veel schrijvers zullen hun werk alleen nog als e-book kunnen uitgeven. Als een uitgever voor hen nog iets wil beteken, moet hij snel en drastisch hervormen.

Nederland is een overzichtelijk land, het heeft voldoende lezers voor een interessante markt. Als er ergens een kans is voor de combinatie uitgever-schrijver om zich aan de macht van Bol-Apple-Amazon-Google te onttrekken, is het hier. Maar dan moeten we wel in actie komen. Dan moeten we zoeken naar manieren om los van de knellende contracten à la Apple te kunnen werken. Anders zullen schrijvers nog steeds moeten toezien hoe het overgrote deel van de opbrengst van hun werk wegstroomt naar anderen. Naar Bol, dat nu van Ahold is, of naar Apple die het rekenen van absurde marges tot kunst heeft verheven. Juist nu is er een kans voor de combinatie van schrijver en gespecialiseerde e-uitgever om samen via eigen kanalen de keten zo kort mogelijk te houden en e-books tegen een scherpe prijs aan te bieden en lezers te bereiken. De e-uitgever is een aanbieder van diensten, een klein flexibel bedrijf dat de schrijver helpt zijn e-books vindbaar te houden in de overdaad op het internet. Met die uitgever moet de schrijver in gesprek. Nu kan het nog.

Charles den Tex