Boekdelen revisited: Annemarie Mol: ‘Raffles schrijft vanuit verbazing’

Hoogleraar antropologie van het lichaam Annemarie Mol. Foto Ivar Pel / NWO

Dit weekend sprak Rinskje Koelewijn in NRC Lux met antropologe van het lichaam Annemarie Mol, die de Spinozapremie toegewezen heeft gekregen. Enkele maanden geleden verklaarde Mol in de rubriek Boekdelen van de NRC Boekenbijlage de liefde aan een bijzonder boek: Insectopedia van Hugh Raffles.

‘Ik kende al fragmenten van Insectopedia van de Engelse antropoloog Hugh Raffles. Die waren als artikel verschenen in het vakblad Anthropological Quarterly. Toen ik hoorde dat die artikelen in boekvorm zouden verschijnen werd ik erg nieuwsgierig. Ik wilde graag het geheel zien.

„Als hoogleraar antropologie van het lichaam aan de Universiteit van Amsterdam lees ik veel. Het is een vast onderdeel van mijn werk. De meeste stukken die ik lees, zijn met elkaar in gesprek. Daardoor vallen ze een beetje tegen elkaar weg. Hoewel Insectopedia ook aan een debat meedoet, springt het er voor mij uit.

„Dat komt vooral door de stijl. Raffles schrijft vanuit verwondering. Hij verbaast zich over de insectenwereld en over mensen die zich met insecten inlaten. Die verbazing komt aan bod in een boek dat is opgebouwd als een encyclopedie. Ieder hoofdstuk begint met een letter. Bij elke letter staat een ander verhaal over mensen en insecten.

„Aan de hand van insecten wil Raffles een caleidoscopisch beeld geven van de 20ste-eeuwse geschiedenis. Zo is er een hoofdstuk waarin beschreven wordt hoe de Oostenrijkse zoöloog en gedragsbioloog Karl von Frisch de taal van bijen onderzocht in een uithoek van turbulent Duitsland. Het hoofdstuk dat begint met de letter ‘C’ van ‘Chernobyl’ gaat over de Zwitserse wetenschappelijk illustratrice Cornelia Hesse-Honegger. Zij maakte prachtige, gedetailleerde tekeningen van gedeformeerde insecten die ze in de buurt van kerncentrales vond. In weer een ander hoofdstuk gaat het over krekelraces in de buitenwijken van Shanghai.

„Een van de meest memorabele hoofdstukken van Insectopedia gaat over de bestrijding van luizen. In de jaren dertig werden er in Duitsland dertig kampen gebouwd om Duitsers die uit het oosten terugkeerden te kunnen ontluizen. Daarna mochten ze pas het land in. In de nazi-propaganda werd de term ‘luizen’ gebruikt voor joden. Dat lijkt nu misschien op een metafoor, maar in die tijd werd het letterlijk genomen. De ontluizingskampen werden omgebouwd tot kampen waar joden samen met andere gevangenen werden vermoord. Dat gebeurde met gas dat oorspronkelijk voor de bestrijding van luizen was ontwikkeld.

,,Als wetenschapster interesseer ik me erg voor het debat waarop een boek wil inhaken. Dit boek neemt deel aan het debat over mens-dierrelaties. Als je niet goed bekend bent met die discussie geeft dat niets. Je kunt gewoon gefascineerd de verhalen lezen. Maar als het, zoals in mijn geval, je vak is om die discussie wél te kennen, dan beleef je er extra plezier aan. Raffles verschuift namelijk het debat op een subtiele manier door zich af te vragen hoe we ons als mens tot insecten kunnen verhouden. Hij betitelt ze als onze ‘companion species’. Dat staat haaks op de huidige tijd. Er is vandaag de dag niemand die pleit voor insectenrechten. Daarvoor staan ze te ver van ons af. Je kunt insecten leren kennen door ze op te eten. In Insectopedia staat een verhaal over verrukkelijke sprinkhanen die je kunt kopen op markten in Niger.

„Raffles heeft niet de behoefte om alles onder een theoretische noemer te brengen. Dat is prettig. Hij licht er gewoon details uit. Ik vergelijk zijn beschrijvingen graag met een pentekening. Raffles tekent zijn verhalen op een zeer minutieuze wijze uit. Het boek speelt zo met de grenzen tussen wetenschap en kunst.

„Je kunt Insectopedia ook lezen als een persoonlijke brief. In die hoedanigheid kunnen de vele verhalen veel indruk op de lezer maken. Het is namelijk een brief die zich in je ziel zal griffen.”