Recyclen-de-luxe

Tassen uit brandweerslangen en winkels in zeecontainers. Upcycling verandert afgeschreven materiaal in begeerlijke objecten.

Elvis en Kresse maakt tassen en accessoires van gebruikte brandweerslangen.

Met de krant van gisteren kan je meer doen dan de vis verpakken of de kattenbak vullen. Het Eindhovense bedrijf Vij5 maakt van oud papier sieraden, lampen, bureaus en kasten. Elke dag blijven dikke pakketten kranten onverkocht. Ontwerper Mieke Meijer maakt door zo’n pakket te buigen en te verlijmen een materiaal dat bewerkt en gebruikt kan worden als hout. Als het ‘kranthout’ wordt doorgezaagd vormen de lagen krantenpapier een patroon dat doet denken aan houtnerven of de jaarringen van een boom. Je kunt er een simpel fotolijstje van kopen, maar ook een leeslamp van 389 euro of een bureau van 4.520 euro. NewspaperWood is een schoolvoorbeeld van upcycling: het veranderen van afval in luxeproducten.

Op het eerste gezicht houdt upcycling een grote belofte in. Het heeft iets weg van alchemie. Waardevolle materialen worden gered uit de afvalstroom en krijgen een tweede leven als iets mooiers. Consumenten laten hiermee zien dat ze bewust leven en producenten dat ze om de wereld geven. Minder verspilling en een beter imago, wat wil je in deze tijd nog meer? Maar de werkelijke waarde van upcycling laat zich niet makkelijk bepalen. Het is eerder een ideaal dan een wetenschappelijk begrip en – steeds vaker – een verkoopleus. Tik ‘upcycled’ eens in als zoekterm op Etsy, de online marktplaats voor handgemaakte producten. Je krijgt zo’n 215.000 resultaten. Van een doos met twaalf tot waxinelichthouders omgedoopte flessendoppen tot een tweepersoons bed gemaakt van houten pallets, te koop voor bijna 2.000 euro.

Betekent de populariteit van upcycling vooral nog meer spullen? De onderzoeksafdeling Design for Sustainability van TU Delft heeft menige eco-trend zien komen en gaan. Hoogleraar Han Brezet en onderzoekers Conny Bakker en David Peck delen hun gedachten over de werkelijke waarde van upcycling gezeten aan een afgeschreven stalen kast uit een postsoorteercentrum. „Upcyling is inspirerend. Het stimuleert creativiteit en het ontstaan van nieuwe bedrijfjes”, zegt Brezet. „Maar het gevaar is dat de energie en de logistiek die voor upcyclen van producten nodig zijn niet worden afgewogen tegen het voordeel voor het milieu. Voor het terugdringen van de schaarste aan schaarse grondstoffen zal upcycling weinig betekenen.”

De onderzoekers van de TU Delft zien upcycling niet als oplossing voor het afvalprobleem. „De veranderende wereld van mode, design en stijl is een sterke motivator om juist meer spullen te kopen”, zegt David Peck. In sommige vormen van upcycling ziet hij zelfs verspilling. „Als je sieraden maakt van elektronisch afval verwerk je waardevolle materialen die beter op een andere manier hergebruikt hadden kunnen worden.”

Petflessen

Volgens Gijsbert Korevaar, opleidingsdirecteur van de opleiding Industrial Ecology, een gezamenlijk programma van Universiteit Leiden en TU Delft, is upcycling vooral interessant op industriële schaal. Denk aan het maken van fleecetruien uit gebruikte petflessen. Of het winnen van puur koper uit de as van afvalenergiecentrales, een proces ontwikkeld door het Delftse bedrijf Elemetal.

Tegenover deze industriële upcycling staat de stroom aan overbodige nieuwe spulletjes die met het predicaat upcycling worden aangeprezen. Je zou het flutcycling (of uplichting) kunnen noemen, zegt Korevaar. „Als je op internet zoekt naar upcycling krijg je slippers en schoenen van afgewerkt plastic te zien. Dan vraag ik me af of er niet veel meer energie ingestopt is dan je eruit zou kunnen halen wanneer je het zou verbranden.”

De waardevermeerdering zit volgens Korevaar hooguit in de hogere prijs en in het hoofd van de koper, terwijl het ecologische voordeel marginaal is. Neem het tweepersoons bed gemaakt van pallets op Etsy. De pallets zijn nauwelijks bewerkt, maar de koper beleeft het bed, gefotografeerd in een aantrekkelijke loft, als een object van hogere waarde. Het wondermiddel dat dit soort upcycling mogelijk maakt heet marketing.

Ons geloof in upcycling hangt vooral af van onze perceptie van waarde. Is iets mooier, beter, bruikbaarder of schoner geworden dan het was? En geldt dat morgen nog? Interessante vragen in de mode- en designwereld, waar de drang om originele nieuwe producten te ontwerpen vaak conflicteert met de wens om duurzaam te zijn. Designobjecten en modeontwerpen die uitgaan van upcycling zijn ondanks hun kleine volumes zinvol, vindt Korevaar. „Ze zijn belangrijk voor de bewustwording. Ze helpen ons om anders te gaan denken over de waarde van afval.”

Het verschil met flutcycling zit in de originaliteit en de bewerkelijkheid. Door het toevoegen van creativiteit en energie kan uit afvalmateriaal een exclusief product ontstaan dat tot de verbeelding spreekt. Neem het merk Elvis en Kresse, dat tassen en accessoires maakt van gebruikte brandweerslangen.

„We waren er waarschijnlijk niet aan begonnen als we hadden geweten hoeveel moeite dat kost”, zegt Kresse Wesling, mede-oprichter van het merk. „Om onze producten de afwerking te geven die we willen, moeten we als het ware ook het werk van de leerlooier doen.” Hoe zorgt ze dat haar eigen producten de snelle modecyclus overleven? „We zijn een slow fashion bedrijf. We volgen geen modeseizoenen en maken klassieke, tijdloze artikelen met een lange levensduur.”

Op een braakliggend terrein naast Shoreditch High Street Station in Londen staat het bewijs dat upcycling mainstream kan worden: Boxpark. De Britse ondernemer Roger Wade bouwde uit zestig gebruikte zeecontainers een winkelcentrum van twee verdiepingen. Hij kocht ze in de Engelse containerhaven Felixstowe, haalde de deuren eruit en liet de containers zwart spuiten. Een passend decor voor de sport- en streetwearmerken die hij huisvest. „Nike heeft zo’n vijftig keer de kosten van de kale container uitgegeven aan het inrichten ervan”, vertelt Wade. “Dit is waar upcycling om gaat. Van een alledaags ding een begeerlijk object maken.”

Duurzaamheid was niet Wade’s primaire drijfveer bij het oprichten van Boxpark. „Deze dozen hebben de wereldhandel veranderd”, zegt hij. „Ik houd van hun industriële karakter. Ze staan symbool voor koopmansucces. Vrijwel alle spullen die hier te koop zijn, zijn ook in containers aangevoerd.” Op de groene verdiensten van Boxpark legt hij dan ook geen nadruk. Liever promoot hij zijn winkelcentrum als ’s werelds eerste pop-upmall. Wade heeft al expansieplannen: in Amsterdam komt ook een Boxpark op een nog onbekende locatie.