Overlevingskunstenaar die leerde van verleden

Max Hamburger, rechtsonder, in concentratiekamp Buchenwald. Hij weegt hier 28 kilo. De foto werd wereldberoemd. Foto AP

‘Als ik nu ga slapen, word ik nooit meer wakker. Ik moet kunnen getuigen van wat er met ons is gebeurd.” Dat dacht Max Hamburger in de ziekenbarak van concentratiekamp Buchenwald. 28 kilo woog hij en hij overleefde. Net als in Auschwitz.

Overleven. Daar was de in Amsterdam geboren Max Hamburger vooral mee bezig. Zijn vader verongelukte toen Max vier was. Zijn enige broer stierf zes jaar later aan leukemie. Het bracht hem ertoe medicijnen te studeren. In zijn derde studiejaar, 1942, werd hij als jood uit de collegezaal geweerd. Hij was niettemin voldoende opgeleid om mensen te helpen.

Bij joden die voor transport opgeroepen waren, injecteerde hij een stofje dat hun koorts gaf. De ‘zieke’ opgeroepenen kregen zo de stempel ‘Transportunfähig’ en ontliepen de concentratiekampen. Max Hamburger kreeg er een verzetsherdenkingskruis voor.

Maar hij werd verraden tijdens zijn onderduik en belandde in Auschwitz. Zijn moeder kwam om in een gaskamer. Toen hij aankwam moesten artsen apart gaan staan. Hamburger zag een overlevingskans en ging erbij staan. Hij kreeg bijles van joodse doktoren en overtuigde de Duitsers dat hij arts was. Hij ging van kamp naar kamp. In Polen verzorgde hij Hongaarse dwangarbeiders. Eindbestemming leek kamp Buchenwald, waar hij na een vierdaagse voettocht van tachtig kilometer meer dood dan levend aankwam. De 25-jarige Amsterdamse jongen belandde in de dodenbarak. Op zijn laatste krachten, met tuberculose, sleepte hij zich naar de ziekenbarak. Daar werd hij bevrijd. Een oorlogsfotografe maakte een foto van de uitgemergelde Max Hamburger die de wereld overging.

Na de oorlog vestigde hij zich als psychiater in Amsterdam. Hij hielp vooral oorlogsslachtoffers. Dat deed hij tot zijn pensioen in 1976, toen hij een terugslag kreeg. Altijd stond hij voor anderen klaar, maar zelf kreeg hij nooit de professionele hulp die hij nodig had.

Na zijn pensionering vertelde hij meer over de oorlog en zag hij mogelijkheden om bruggen te bouwen. Zo ging hij in Duitsland de dialoog aan. Op scholen, congressen. Scholieren vroegen waarom hij nog in Duitsland kwam. Hij vertelde dat het geen zin heeft om te haten. Van het verleden leren is belangrijker.

Bewondering had Sabien Hamburger voor haar vaders optimisme. „Toen ik met hem en mijn zus Babette in concentratiekamp Buchenwald was, maakte hij grapjes. Ik snapte er niets van – hoe kon hij dat doen op die verschrikkelijke plek? Hij zei: ‘Humor is een belangrijke voorwaarde om te kunnen overleven. Onthoud dat maar!’”

Gedenken bleef hij de oorlogsslachtoffers tot aan zijn dood. Op zijn sterfbed vertelde hij zijn verhalen voor het laatst aan zijn kinderen. Max Hamburger overleed op 2 juli na een kort ziekbed, hij werd 92 jaar. Bovenaan zijn rouwkaart staat: „Hij leeft voort, doordat we hem herdenken.”