Kamikazetermiet vecht met blauwe kristallen

Oude werkertermiet (boven). De vaalblauwe band achter de kop bevat het gif. Jonge werkers (onder) missen de blauwe band. In het midden een soldaat. Foto R. Hanus

Oude werkers van de termietensoort Neocapritermes taracua trekken ten strijden met twee explosieve rugzakjes op hun rug. Zodra ze worden aangevallen door vijandelijke termieten, zwellen de blauwe rugzakjes op en scheuren ze open. Ze produceren dan een kleverig sap dat de vijanden verlamt of doodt. Dit is een kamikaze-actie: de dieren sterven zelf ook door hun eigen gif. (Science, 27 juli).

Naarmate termieten ouder worden, slijten hun kaken. Tsjechische en Belgische biologen ontdekten een verband tussen deze kaakslijtage en het gewicht van de gevaarlijke buidels op de termietenrug. Hoe botter en stomper de kaken, hoe zwaarder en blauwer het rugzakje en hoe agressiever het dier.

De biologen concluderen dat de oude termieten, die met hun versleten kaken toch niet meer goed kunnen foerageren, zich voorbereiden op een dood als kamikaze.

De rugzakjes zijn blauw door de blauwe eiwitkristallen die erin zitten. Ze worden geproduceerd door onderhuidse kliertjes. Vlak naast deze kristalklieren troffen de Tsjechen en Belgen speekselklieren aan. Ze vermoeden dat dit speeksel de gifkristallen activeert.

Bij jonge termieten zijn de rugzakjes nog wit, maar ze produceren al wel sap als ze worden aangevallen. Dat is niet zo giftig. Zelfs na het toevoegen van blauwe kristallen aan het jongedierensap werd dat nog niet zo dodelijk als het sap van een oude termiet. Kennelijk verwerven oudere dieren in de loop van hun leven ook nog een gifactivatiestap.

Het blauwe eiwit is koperhoudend. Kopereiwitten zijn niet bijzonder onder geleedpotigen. Zij transporteren zuurstof bijvoorbeeld met het paarsblauwe, koperhoudende eiwit hemocyanine, niet met het rode, ijzerhoudende hemoglobine.