Met de ijzeren vuist

Tadzjikistan mag klein zijn, het is van geostrategisch belang. En nu woedt er een kleine oorlog. De president zet zijn leger in om tegenstanders uit de weg te ruimen.

Redacteur Oost-Europa

Rotterdam. Dinsdagochtend vroeg ging de Tadzjiekse regio Gorno-Badachsjan, een dunbevolkt gebied aan de voet van het Pamirgebergte, ineens op zwart. Het internet werd afgesloten en ook bellen was niet mogelijk. Kort daarop begonnen 800 militairen van het Tadzjiekse leger aan een „speciale operatie” tegen „rebellen” in het gebied. Ooggetuigen meldden hevig geweervuur en explosies.

Volgens het leger was er niets aan de hand. Maar in feite was het dinsdag oorlog in de Tadzjiekse bergen. Aan het eind van de dag vielen, officieel, 42 doden. Medewerkers van internationale hulporganisaties waren geëvacueerd. In de hoofdstad Doesjanbe reden ambulances af en aan, het vermoeden wekkend dat er nog tientallen gewonden waren onder de militairen. Woensdag zei het leger een staakt-het-vuren te hebben afgekondigd. Maar het heeft tevens een ultimatum gesteld dat vier belangrijke rebellenleiders zich overgeven. Het valt te betwijfelen of die dat gaan doen.

Internationaal is nog niet gereageerd op de ontwikkelingen. Maar ongetwijfeld zit geen van de grootmachten te wachten op onrust in het land. Tadzjikistan mag klein (6,5 miljoen inwoners) en straatarm zijn, het is van geostrategisch belang. De VS willen Tadzjiekse wegen en spoorlijnen gebruiken voor de terugtrekking uit buurland Afghanistan in 2014. Rusland ziet het als zijn traditionele invloedssfeer en heeft er een grote legerbasis. China ziet Tadzjikistan bovenal als interessante afzetmarkt, maar ook zijn politieke invloed groeit snel.

De laatste periode van instabiliteit is nog niet lang geleden. Tussen 1992 en 1997 woedde een bloedige burgeroorlog in Tadzjikistan. Daarin stond het leger van toenmalig (en huidig) president Rachmon, die voortkwam uit het communistische bewind, tegenover een coalitie van islamitische, democratische en nationalistische groepen. De verdeeldheid tussen die groepen is nooit verdwenen. Alleen met ijzeren vuist heeft Rachmon de macht weten te behouden.

De officiële versie is dat het leger dinsdag een belangrijke maffiabaas wilde oppakken die in de sigarettensmokkel zit. Deze Tolib Ajombekov zou opdracht hebben gegeven voor de moord op het lokale hoofd van de geheime dienst. De man werd volgens de regering enkele dagen geleden uit zijn auto getrokken en gedood. De staatsmedia lieten nog weten dat Ajombekov banden heeft met de Talibaan in Afghanistan, waarmee de operatie een anti-terroristisch tintje kreeg.

Die laatste beschuldiging wordt door Rachmon steeds vaker misbruikt om zijn tegenstanders de mond te snoeren. Bewijs volgt er nooit. Het aanpakken van moslimterroristen kan op sympathie rekenen van de VS en Rusland. De vrees bestaat daar dat moslimextremisten na het vertrek van de Amerikanen uit Afghanistan opnieuw dominant worden, en buurlanden in hun greep kunnen krijgen.

Van maffiabaas Ajombekov staat vast dat hij geen vriend van Rachmon is. Tijdens de oorlog was hij commandant in het oppositieleger. Daarna kreeg hij een invloedrijke functie in Gorno-Badachsjan. Hij werd hoofd van het legeronderdeel dat de poreuze grens met Afghanistan moet bewaken. Het was onderdeel van het vredesakkoord. Maar Ajombekov en andere lokale functionarissen die voortkwamen uit de oppositie zijn Rachmon altijd een doorn in het oog geweest. Rachmon heeft nooit controle gehad over Gorno-Badachsjan. Het is officieel een autonome regio.

Ajombekov zei zelf na de dood van de geheime dienstbaas tegen persbureau AP dat sprake was van een ongeluk. Hij zou ongelukkig ten val zijn gekomen. Rachmon zou de gebeurtenis hebben misbruikt om de regio „te zuiveren van voormalige krijgsheren”.

Dat wil overigens niet zeggen dat alle beschuldigingen aan zijn adres onzin zijn. Wat smokkel betreft is Gorno-Badachsjan het walhalla van Tadzjikistan. Daarbij gaat het niet alleen om tabak. Gorno-Badachsjan is een van de hoofdroutes waarlangs Afghaanse heroïne wordt vervoerd. Het is geen geheim dat de lokale functionarissen zijn betrokken bij de handel. Als hoofd van de grensbewakingstroepen bevond Ajombekov zich ongetwijfeld in een uitstekende positie om een graantje mee te pikken.

Het is echter ook geen geheim dat de regering eveneens profiteert van die smokkel. Wellicht dat de behoefte aan een nog groter aandeel ook een rol speelt voor Rachmon.