In Tadzjiekse bergen woedt een kleine oorlog

De Tadzjiekse machthebber Rachmon moet niets hebben van smokkelaars en rebellen, vooral niet als het gaat om aartsrivaal Ajombekov. Hij zette het leger aan het werk.

Dinsdagochtend vroeg ging de Tadzjiekse regio Gorno-Badachsjan, een dunbevolkt gebied aan de voet van het machtige Pamirgebergte, ineens op zwart. Het internet werd afgesloten en ook bellen was niet langer mogelijk. Kort daarop begonnen 800 soldaten van het Tadzjiekse leger aan een „speciale operatie” tegen „rebellen” in het gebied. Ooggetuigen meldden hevig geweervuur en explosies. Ze signaleerden ook gevechtshelikopters.

Volgens het leger was er niets aan de hand. Maar in feite was het dinsdag oorlog in de Tadzjiekse bergen. Aan het eind van de dag vielen, officieel, 42 doden te tellen. Medewerkers van internationale hulporganisaties waren geëvacueerd. In de hoofdstad Doesjanbe reden ambulances af en aan van het vliegveld naar het ziekenhuis, het vermoeden wekkend dat er ook nog tientallen gewonden waren gevallen onder de soldaten. Gisteren zei het leger een staakt-het-vuren te hebben afgekondigd. Maar het heeft tevens een ultimatum gesteld dat vier belangrijke rebellenleiders zich overgeven. Het valt te betwijfelen of die dat gaan doen.

Internationaal is nog niet gereageerd op de ontwikkelingen. Maar ongetwijfeld zit geen van de grootmachten te wachten op onrust in het Centraal-Aziatische land. Tadzjikistan mag klein (6,5 miljoen inwoners) en straatarm zijn, het is van geostrategisch belang. De VS willen Tadzjiekse wegen en spoorlijnen gebruiken voor de terugtrekking uit buurland Afghanistan in 2014. Rusland ziet het als zijn traditionele invloedssfeer en heeft er een grote legerbasis. China ziet Tadzjikistan bovenal als interessante afzetmarkt, maar ook zijn politieke invloed groeit snel.

De laatste periode van instabiliteit is nog niet zo heel lang geleden. Tussen 1992 en 1997 woedde een bloedige burgeroorlog in Tadzjikistan, die 100.000 levens eiste. Daarin stond het leger van toenmalig (en huidig) president Rachmon, die voortkwam uit het communistische bewind, tegenover een coalitie van islamitische, democratische en nationalistische groepen. De verdeeldheid tussen die groepen is nooit verdwenen. Alleen met ijzeren vuist heeft Rachmon de macht weten te behouden.

De officiële versie is dat het leger dinsdag een belangrijke maffiabaas wilde oppakken die in de sigarettensmokkel zit. Deze Tolib Ajombekov zou opdracht hebben gegeven voor de moord op het lokale hoofd van de geheime dienst. Die werd volgens de regering enkele dagen geleden uit zijn rijdende auto getrokken en doodgestoken. De staatsmedia lieten nog weten dat Ajombekov banden heeft met de Talibaan in Afghanistan, waarmee de operatie tevens een anti-terroristisch tintje kreeg.

Die laatste beschuldiging wordt door Rachmon echter steeds vaker misbruikt om zijn tegenstanders de mond te snoeren. Bewijs volgt er nooit. Het aanpakken van moslimterroristen kan op sympathie rekenen van de VS en Rusland. De vrees bestaat daar dat moslimextremisten na het vertrek van de Amerikanen uit Afghanistan opnieuw dominant worden, en ook de buurlanden in hun greep kunnen krijgen.

Van Ajombekov staat vast dat hij geen vriend van Rachmon is. Tijdens de oorlog was hij commandant in het oppositieleger. Daarna kreeg hij een invloedrijke functie in Gorno-Badachsjan. Hij werd hoofd van het legeronderdeel dat de poreuze grens met Afghanistan moet bewaken. Het was onderdeel van het vredesakkoord. Maar Ajombekov en andere lokale functionarissen die voortkwamen uit de oppositie zijn Rachmon altijd een doorn in het oog geweest. Rachmon heeft nooit controle gehad over Gorno-Badachsjan. Het is officieel een autonome regio.

Ajombekov zei zelf na de dood van de geheime dienstbaas tegen persbureau Associated Press dat sprake was van een ongeluk. Hij zou ongelukkig ten val zijn gekomen na een drinkgelag. Rachmon zou de gebeurtenis hebben misbruikt om de regio „te zuiveren van voormalige krijgsheren”. Zo zou hij eindelijk controle krijgen over Gorno-Badachsjan.

Dat wil overigens niet zeggen dat alle beschuldigingen aan zijn adres onzin zijn. Wat smokkel betreft is Gorno-Badachsjan het walhalla van Tadzjikistan. Daarbij gaat het niet alleen om tabak. Gorno-Badachsjan is een van de hoofdroutes waarlangs Afghaanse heroïne naar Rusland en Europa wordt vervoerd. Het is geen geheim dat de lokale functionarissen betrokken zijn bij de handel. Als hoofd van de grensbewakingstroepen bevond Ajombekov zich ongetwijfeld in een uitstekende positie om een graantje mee te pikken.

Het is echter ook geen geheim dat de regering eveneens profiteert van die smokkel. Wellicht dat de behoefte aan een nog groter aandeel ook nog enige rol speelt voor Rachmon.