Misschien heeft Woody Allen wel helemaal geen bril nodig

Woody Allen A Documentary. Regie: Robert B. Weide. Met: Woody Allen, Martin Scorsese, Dick Cavett, Diane Keaton e.v.a. In: 7 bioscopen. ****

De eerste keer dat Woody Allen een film van Ingmar Bergman zag, was begin jaren vijftig in Brooklyn, in een bioscoop die in zijn herinnering de Jewel heette, de eerste bioscoop in de buurt die buitenlandse films vertoonde. Allen ging niet naar Zomer met Monika (1953) omdat het een film van Bergman was, maar omdat er een naakt meisje in te zien was. ‘It was a fabulous movie apart from the nudity.’

Een paar jaar later zag hij Wilde aardbeien en Het zevende zegel (beide 1957) en lang voor hij ooit zelf een film gemaakt had, zag hij het nut van zo’n onderneming niet meer in: beter dan deze films van Bergman konden films niet worden. Het hoogtepunt was al bereikt.

Gelukkig heeft Allen zich van deze gedachte later niets meer aangetrokken en is hij toch films gaan maken, naar eigen zeggen beïnvloed door zowel Bergman als Groucho Marx en Bob Hope.

Allen deelt al deze informatie in een documentaire die Robert B. Weide in 2011 eindelijk maakte voor de serie American Masters, een sinds 1986 lopende serie van de Amerikaanse publieke zender PBS waarin Amerikaanse kunstenaars worden geportretteerd – van architect Philip Johnson, onderwerp van de eerste aflevering, tot filmster Marilyn Monroe (meest recente aflevering).

De tweedelige film wordt nu in een verkorte versie in de bioscoop gebracht. 113 minuten tegenover 192 minuten. De tv-versie duurt dus anderhalf uur langer en bevat niet alleen méér maar ook interessanter materiaal, al lukt het Allen in beide versies je het gevoel te geven zowel openhartig te zijn als raadselachtig te blijven.

We zien bijvoorbeeld hoe Allen in de slaapkamer zijn oude schrijfmachine demonstreert, een draagbare Olympia waar hij al meer dan veertig jaar op tikt, en hij toont de verzameling briefjes die hij in een la van zijn nachtkasje bewaart en die hij op het bed uitspreidt als hij gaat bepalen van welk lang geleden genoteerd idee hij nu een film gaat maken.

Zulke details zijn frustrerend omdat ze wel veel over Allen vertellen maar niet onthullen hoe het er in zijn hoofd aan toegaat. Misschien kun je zoiets ook wel niet te weten, ook al duurde de documentaire geen drie uur maar drie jaar. Meer dan dit zit er niet in. Dezelfde frustratie levert in de documentaire een bezoek aan de set van You Will Meet a Tall Dark Stranger op: we zien Allen regisseren, we horen het, en je wordt niet echt wijzer. Alle acteurs en regisseurs die in het portret aan het woord komen – Diane Keaton, Martin Scorsese, Dick Cavett – verbazen zich vooral.

Regisseur Robert B. Weide maakte eerder documentaires over drie andere Amerikaanse komieken, en bedacht en regisseerde de tv-serie Curb Your Enthusiasm, met Larry David.

Woody Allen A Documentary is niet op de lach geregisseerd. Respect lijkt het gevoel dat hij vooral wil oproepen, voor een maker wiens eigen werk daar nooit om vraagt.

Aan de ene kant komt Allen uit de documentaire tevoorschijn als een genie dat geen ontwikkeling doormaakt: hij kwam volledig gevormd ter wereld. Op zijn 15de schreef hij al moppen – vijftig per dag – die in de plaatselijke krant gepubliceerd werden. Een wonderkind, niet op het gebied van muziek of sport maar van humor. Aan de andere kant blijkt dat Allen meer aan zijn imago gesleuteld heeft dan je op het eerste gezicht denkt.

De dikke zwarte bril die zijn handelsmerk is geworden, droeg hij bijvoorbeeld niet als kind, zoals zijn alter ego Alvy wel doet in de biografische film Radio Days (1987). Allen stal de bril van de door hem bewonderde komiek Mike Merrick. Daarvoor droeg hij helemaal geen bril, althans niet op de jeugdfoto’s die in de documentaire getoond worden. Misschien had Allen wel helemaal geen bril nodig, zit er nog steeds vensterglas in.

Allen blijkt door zijn eerste agenten in Amerika ‘in de markt te zijn gezet’. Ze wilden van hem in Amerika een ‘household name’ maken, vooral via de televisie. Allen geeft in de documentaire toe dat in dit streven niets beneden zijn waardigheid was: hij trad in allerlei talkshows op, bokste met een kangoeroe en zong met een hond. Als Allen eenmaal films begin te maken, betreedt de documentaire bekender terrein en worden de verrassingen kleiner. Omdat Allen zoveel films heeft gemaakt, is de film naar het einde toe steeds kortademiger.

Bianca Stigter