Grillige orgie van staal

De architectuur kent ‘nauwe verwanten’: ontwerpen die op elkaar lijken. Bernard Hulsman beschrijft vandaag olympische verwanten, de ArcelorMittal Orbit in Londen en een ontwerp voor de Derde Internationale.

Toen in 2010 het ontwerp voor de ArcelorMittal Orbit in Londen bekend werd, werd de 114,5 meter hoge toren in het olympisch park meteen vergeleken met de Eiffeltoren. Hoewel de toren die de Olympische Spelen moet opluisteren slechts iets meer dan eenderde van de hoogte van het Parijse monument zou krijgen, werd hij in Britse kranten vaak ‘Londens antwoord op de Eiffeltoren’ genoemd. Deze vergelijking moet vooral zijn ingegeven door het materiaal waarvan beide torens zijn gemaakt: staal. Want verder lijken de torens niet op elkaar. De Eiffeltoren, vier immense poten die samenkomen in een lange stalen paal, is het werk van een briljante ingenieur, Gustave Eiffel, de Olympische Toren van 19 miljoen pond, betaald door het Indiase staalbedrijf ArcelorMittal, is een grillige orgie van staal van een beroemde hedendaagse kunstenaar, Anish Kapoor.

Zelf noemde Kapoor de toren van Babel als inspiratiebron voor zijn ontwerp. Nu weet niemand hoe deze bijbelse toren eruit heeft gezien, maar meestal hebben schilders als Breughel hem afgebeeld als een stenen spiraal naar de hemel. Maar nog meer lijkt de ArcelorMittal Orbit op een andere beroemde nazaat van de toren van Babel: de Toren voor de Derde Internationale van Vladimir Tatlin (1885-1953). De Russische constructivist Tatlin ontwierp de toren in 1919 als hoofdkwartier van de Komintern, de communistische internationale beweging die in Moskou was gevestigd.

Met 400 meter moest Tatlins toren 100 meter hoger worden dan de Eiffeltoren. Hij zou ook veel dynamischer zijn. De Toren voor de Derde Internationale zou bestaan uit schuine, tegen elkaar indraaiende spiralen van staal. Binnen in de spiralen zouden vier glazen, draaiende, stereometrische lichamen worden gehangen. De grootste hiervan, een cilinder, zou één jaar over één omwenteling doen, de kleinste, een halve bol, een dag, de overige een maand en een week. Boven op de toren had Tatlin een reusachtige projector gedacht die communistische leuzen op de wolken kon projecteren.

De communistische toren van Babel is nooit gebouwd. Wel heeft Tatlin er een kleine houten versie van gemaakt die werd meegesjouwd in optochten op 1 mei en andere communistische feestdagen. De laatste 25 jaar zijn er voor tentoonstellingen over het werk van Tatlin verschillende nieuwe modellen van de toren gemaakt. Zo stond afgelopen winter op de binnenplaats van de Royal Academy in Londen een vrij grote, knalrode Tatlintoren toen daar een tentoonstelling over Russische, constructivistische architectuur te zien was.

Toen zagen ook verschillende Britse journalisten de gelijkenis tussen de Toren voor de Derde Internationale en de ArcelorMittal Orbit. Niet alleen de kleur, rood, en het materiaal, staal, stemmen overeen, maar ook de vorm: ook Kapoors toren heeft spiralen. Een daarvan, de trap met grijze leuningen die voert naar een rond paviljoentje, is heel duidelijk te zien. De twee andere spiralen zijn vermomd als twee kunstzinnige lussen die op het eerste gezicht niet een doel hebben. Ze maken de ArcelorMittal Orbit tot een dronkemansversie van de Toren voor de Derde Internationale.