Waarom heet de gemalen noot ineens nootmuskaat?

Verwonderd keek lezer Nick Muller naar zijn kruidenrekje: „Nootmuskaat wordt gemaakt van muskaatnoten. Als muskaatnoten gemalen worden, heet het opeens nootmuskaat. Hoe is dat zo gekomen?”

Vier kruiden- en specerijenhandelaren krabden zich achter de oren, maar moesten het antwoord op deze vraag schuldig blijven. Ze hebben nooit stilgestaan bij dit onderscheid. „Misschien omdat van de muskaatnoot ook foelie wordt gemaakt?”

De producten die van de noot komen, hebben er echter niets mee te maken. Nootmuskaat, muskaatnoot en muskaat betekenen oorspronkelijk allemaal hetzelfde. Niet de gemalen noot heeft ineens een andere naam gekregen, het zit hem juist in de aanduiding die wij tegenwoordig voor de noot zelf gebruiken.

In het verleden werden de drie woorden door elkaar gebruikt om zowel de vrucht als het gemalen product aan te duiden, valt te lezen in het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Etymoloog Nicoline van der Sijs weet te vertellen dat het woord nootmuskaat ontleend is aan het oud-franse noiz muscate. Daarbij is het eerste gedeelte – noiz – in het Nederlands vertaald als noot. De Franse woordvolgorde is gebleven. Het enkele muskaat is hiervan een afkorting. De variant muskaatnoot werd daarnaast ook gebruikt, en is een analogie van muskaatbloem.

Ook in de Grote Van Dale staan alle drie de woorden, maar hier is het onderscheid goed te zien. Muskaat en nootmuskaat betekenen allebei zowel de vrucht als het gemalen product ervan (de specerij). Muskaatnoot heeft in het Belgisch Nederlands beide betekenissen, maar in het Nederlands Nederlands niet. Daar betekent muskaatnoot alleen de noot en niet het product. Van der Sijs: „Dat komt ongetwijfeld omdat het in het Nederlands gebruikelijk is dat het eerste gedeelte van samenstellingen een nadere bepaling is bij het tweede gedeelte: muskaatnoot wordt alleen nog beschouwd als de noot van de muskaat, zoals een beukennoot en hazelnoot noten zijn van de beuk respectievelijk de hazelaar.”

Ook een vraag voor deze rubriek? Mail naar vraag@nrc.nl