Herovering van een drugsstad

Politiechef Julián Leyzaola bracht de rust terug in Ciudad Juárez, tot voor kort de gevaarlijkste stad in Mexico. Zijn harde hand heeft een prijs.

Op een begraafplaats in Ciudad Juárez worden nieuwe graven gedolven. Foto Reuters

Vaak is er geen hard bewijs. Maar zodra hij vermoedt dat een politieagent informatie verkoopt aan een drugskartel, plaatst politiechef Leyzaola de diender over naar een andere wijk. Corrupte agenten zijn daarna meestal binnen drie dagen dood. Vermoord door de drugsbazen, die uit de overplaatsing afleiden dat hun mol is ontdekt.

Julián Leyzaola, misdaadbestrijder in Ciudad Juárez, tot voor kort de gevaarlijkste stad van Mexico, heeft geen mededogen. De 52-jarige oud-militair scheidt goed van kwaad – ook binnen zijn eigen korps. Zijn credo: achter iedere misdaad schuilt een omgekochte agent. „Geen criminele groep, hoe sterk ook, kan leven zonder hulp van politieagenten.”

Ruim een jaar na zijn aantreden is het moordcijfer van Ciudad Juárez gehalveerd. Er zijn nu dagen dat geen van de 1,3 miljoen inwoners wordt vermoord. Voorheen vielen er vijf tot tien doden per dag in de kartelstrijd.

Leyzaola hoopt dat zijn formule wordt overgenomen in heel Mexico. Hij staat klaar met advies voor de pasgekozen president, Enrique Peña Nieto, die de mislukte drugsoorlog van zijn voorganger Felipe Calderón wil bijsturen. Maar critici waarschuwen voor de schaduwkanten van Leyzaola’s aanpak. Het gaat er hard aan toe in de industriestad aan de grens met Amerika.

Op het ommuurde hoofdbureau vertelt Leyzaola over zijn aanpak. Wijk voor wijk herovert hij de stad op de kartels, als een soldaat in vijandig gebied. Hij begon zijn offensief vorig jaar in het noordwesten van Ciudad Juárez, territorium van La Línea, ook bekend als het Juárez-kartel. Inmiddels is het zuidoosten bereikt, het domein van de lokale bendeleden van Sinaloa, het grootste drugskartel van Mexico.

De nieuwe politiechef heeft tegelijkertijd zijn eigen troepen opgeschoond. Gemeenteagenten die voor de kartels werkten zijn opgepakt, mogelijke tipgevers heeft hij ontslagen of overgeplaatst. Bijna een kwart van de agenten is vervangen.

Het beleid van Leyzaola is zero tolerance, ook voor kleine delicten. De kartels leven niet alleen van de drugshandel, maar ook van de verkoop van illegale dvd’s in het verpauperde centrum van de stad. Vooral La Línea is veelzijdig: ontvoering, afpersing, mensensmokkel en autodiefstal. „Alles hangt samen met alles.”

Ciudad Juárez moet weer de welvarende, bloeiende stad worden die het niet eens zo heel lang geleden, tot in de jaren negentig, was. Mexicanen uit de rest van het land kwamen er om te werken in de maquiladoras, de op de Amerikaanse export gerichte fabrieken. De inwoners waren trots op hun boomtown in de woestijn.

Maar langzaam groeide er ook een andere economie, die van de drugshandel. Het lokale kartel La Línea kreeg gezelschap van Sinaloa, een criminele organisatie die in veel steden in het westen van Mexico actief is. Ze sloten een pact: de drugstransporten van Sinaloa mochten het gebied van La Línea doorkruisen, zolang ze hen verder met rust lieten.

Het ging mis in 2008, zeggen de meeste inwoners. Toen stuurde president Calderón het leger en federale politie om een eind te maken aan de drugssmokkel – een handel die werd gedoogd door de corrupte gemeentepolitie. De vrede tussen La Línea en Sinaloa werd verstoord. Een bloedige strijd tussen de verschillende bendes was het gevolg.

Aan Leyzaola nu de taak om de rust terug te brengen. Met steun van de burgemeester heeft hij de meeste taken weer overgenomen van de militairen en de nationale politie. Zijn voorbeeld is de Amerikaanse buurstad El Paso, waar Ciudad Juárez aan grenst. Ook daar zijn drugs, maar er is nauwelijks geweld.

In het centrum van Ciudad Juárez is de aanpak van Leyzaola het verst. Vanessa Olvido, een 33-jarige moeder van twee kinderen, patrouilleert in de smerige straten van het centrum. Ze is blij met Leyzaola. „Hij heeft de slechteriken uit de politie gezet.”

Haar team krijgt dagelijks statistieken opgestuurd van de politiechef. Het aantal drugsovertredingen en berovingen is met 70 tot 80 procent gedaald, zegt Olvido. „Nu moeten we de situatie stabiliseren. We praten veel met bewoners. Ze weten wie ze moeten bellen.”

Politiechef Leyzaola leeft al jaren in een wereld van geweld. Hij was luitenant-kolonel in het Mexicaanse leger toen hij overstapte naar de politie. Hij kreeg de leiding over de gevangenissen in de staat Baja California, daarna werd hij veiligheidschef van de grensstad Tijuana, waar hij het drugsgeweld aanpakte.

De strijd tegen de drugsbendes heeft hem zijn vrijheid gekost. Leyzaola eet en slaapt in de zwaarbewaakte politiekazerne. Hij heeft altijd een geladen Beretta in zijn holster. Zijn gezin heeft hij naar het buitenland gestuurd. „Soms sluip ik stiekem weg om ze te zien.”

Net als in Tijuana wordt hij bedreigd door de drugsbazen. De afgelopen jaren waren er vijf serieuze pogingen hem te vermoorden. Het inventiefste plot was de vergiftigde sinaasappelsap die zijn rivalen hem stuurden. Maar hij drinkt geen sap. Leyzaola, een slanke man die handbal speelt om fit te blijven, lacht erom: „Het denkvermogen van de criminelen is duidelijk aangetast door de drugs.”

De bravoure past bij zijn campagne om de drugswereld te ontdoen van glamour. In de pers noemt hij bendeleden vies en lui, hij zet ze weg als sukkels. „Het wordt de georganiseerde misdaad genoemd, maar wat ik hier heb aangetroffen in Ciudad Juárez is de ongeorganiseerde misdaad”, zegt hij.

Juist door het gebrek aan „beroepseer” bij de kartels heeft het geweld zulke groteske vormen aangenomen, zegt Leyzaola. La Línea huurde tieners in voor liquidaties. „Ze pakten het ook aan als pubers. Ze kenden de persoon niet die ze moesten vermoorden, dus schoten ze iedereen maar dood die ze op die plek aantroffen. ”

Eind vorig jaar dreigde La Línea elke dag een politieagent te vermoorden net zo lang tot Leyzaola zou vertrekken. In januari sprak de politiechef op de begrafenis van negen agenten. Maar hij weigerde te gaan. „Ze vermoordden mijn mensen. Maar ik zal nooit onderhandelen met criminele groepen. Dan zit ik in hun pact.”

Leyzaola stuurde meer agenten op het kartel af. Van La Línea is nu weinig meer over. Bijna alle leiders zijn opgepakt. Vorige week werd bekend dat het aantal criminele liquidaties is gedaald: 952 in de eerste helft van dit jaar, tegen 1.642 een jaar eerder.

‘Steden als Medellín, Palermo en Chicago deden tien jaar over een daling van de criminaliteit die wij in Ciudad Juárez binnen twee jaar hebben bereikt”, zei burgemeester Héctor Murguía begin deze maand bij een ceremonie. Het was de feestelijke start van Leyzaola’s campagne in het vijfde politiedistrict van de stad. Na deze nog één te gaan. De burgemeester beloofde de gemeenteagenten kogelvrije vesten, automatische geweren en nieuwe patrouillewagens. „Dat God jullie zegent!”

Het moordcijfer mag zijn gedaald, maar tegen welke prijs? Dat zegt Luz del Carmen Sosa, stadsverslaggever bij de lokale krant El Diario. Volgens Del Carmen worden vermeende criminelen illegaal vastgehouden door de gemeentepolitie, geslagen, gemarteld, soms zelfs vermoord. „Sommigen hebben misdaden bekend die ze niet hebben begaan.”

Del Carmen komt regelmatig op persconferenties waar de politie verdachten presenteert met een bloedlip of blauwe plekken. „Het maakt Leyzaola niets uit dat wij dat zien. Hij wil angst zaaien.”

Human Rights Watch concludeerde vorig jaar dat de ordetroepen in Ciudad Juárez en andere Mexicaanse steden regelmatig gevangenen martelen voor informatie over kartels of voor bekentenissen van delicten.

De excessen begonnen toen het Mexicaanse leger en de federale politie werden ingezet in Ciudad Juárez. De gemeenteagenten hebben de praktijken overgenomen, zeggen lokale mensenrechtenorganisaties.

Op het politiebureau ontkent Leyzaola de aantijgingen. Het is volgens hem de nieuwste poging van de georganiseerde misdaad om hem weg te krijgen. „Eerst hebben ze geprobeerd me af te maken. Dat is niet gelukt. Ik ben een bedreiging voor ze.”

Hij noemt de mensenrechtenorganisaties „goedgelovig”. Denken ze echt dat hij gevangenen slaat ten overstaan van hun celgenoten, zoals een gedetineerde beweerde? Als Leyzaola zou martelen, dan zou hij het slimmer doen dan dat.

Wat is schuld en onschuld? In Ciudad Juárez is bijna iedereen aangetast door de cultuur van geweld, zegt Arturo Valenzuela, lid van een burgercomité. Het heeft zich als een virus verspreid onder de mensen. „We consumeren geweld. Als de krant een foto van afgehakte hoofden op de voorpagina zet, is hij in een half uur uitverkocht.”

Valenzuela is chirurg en zag de gevolgen van de karteloorlog de afgelopen jaren op zijn operatietafel. Burgers die waren geraakt door verdwaalde kogels, gewonde politieagenten, neergeschoten criminelen die werden binnengebracht onder bewaking van het leger. „De bloedbank raakte leeg, we hadden geen tijd voor gewone operaties.”

De stad is in korte tijd veiliger geworden, maar dat komt niet alleen door Leyzaola, zegt Valenzuela. De lokale overheden werken beter samen bij opsporing en vervolging. Er zijn meer gevangenissen gebouwd. En, niet onbelangrijk, er zijn minder criminelen. „Vergeet niet: er zijn er duizenden doodgegaan.”

De aanpak van Leyzaola is „een beetje hard”, zegt Valenzuela. Maar hij wil de politiechef niet veroordelen. De klachten die zijn burgercomité binnenkrijgt over politiegeweld zijn relatief laag in vergelijking met het aantal arrestaties. Bovendien, viel het niet te verwachten? „Het geweld is overal. Het is bijna onmogelijk om schone handen te houden.”

De chirurg noemt veelgehoorde oplossingen voor het geweld – legalisering van drugs, meer kansen voor jongeren, zorg voor verslaafden – maar het begint met een betere mentaliteit. „We zijn mensen, geen reptielen. We kunnen kiezen. Als wij zelf veranderen, verandert deze stad.”