Een lone wolf zonder motief is een joker. Net als de staat die James Holmes legaal wapens liet kopen

Afzetting rond bioscoop in Aurora. Foto Karl Gehring / The Denver Post / AP

Anderhalve dag na de aanslag op de Batman-première in Colorado is er nog geen enkel verband bekend tussen het leven van de dader en zijn gruweldaad. Dat wringt, want zonder oorzaak geen oplossing. Het voordeel van zo’n geïsoleerd geval is dat de maatschappelijke schade beperkt blijft tot een trauma en een verpeste filmlancering.

‘Lone wolf’ is een juiste kwalificatie voor James Holmes, de 24-jarige man die donderdagnacht een bloedbad aanrichtte in een bioscoopzaal in Aurora, Colorado. Maar in die categorie is hij wel een vreemde eend in de bijt. Hoewel hij door bekenden als teruggetrokken wordt getypeerd, functioneerde hij verder prima. Ja, hij was gestopt met zijn master aan de University of Colorado-Denver, maar hij had wel een bachelorgraad neurologie. Een slimme student, geen gangmaker in de kroeg, maar wel een goedlachse jongen met vrienden.

De verleiding is groot om nu van zijn hobby, online rollenspellen, een drama te maken. Of de Batman-film zelf, die geschikt is bevonden voor alle leeftijden. Volgens de politie zou hij “I’m the Joker” gezegd hebben, een verwijzing naar de nihilistische schurk uit de trilogie, die overigens niet in het laatste deel voortkomt. Ging hij op in die fantasiewereld? Of was de voorstelling, die veel bezoekers verkleed bezochten, het ultieme decor om zijn gestoorde wens te vervullen? Een dader op zoek naar een gelegenheid, dat idee.

Met antwoorden op die vragen komen we geen stap verder. Het waarom van deze misdaad is belangrijker. Anders dan bij Jared Loughner (aanslag bijeenkomst congreslid Arizona), Tristan van der V. (schizofreen die in opdracht van ‘stemmetjes’ woede koelde op winkelend publiek Alphen aan den Rijn), Anders Breivik (gewelddadige ideoloog die zich keerde tegen multiculturele politiek), Nordine Amrani (criminele schutter op markt Luik) en de buitenbeentjes van de vele schoolschietpartijen, heeft James Holmes vooralsnog geen achtergrond die we kunnen linken aan de moord op twaalf mensen en verwonding van tientallen. Dat is onbevredigend, want nu kunnen we niet discussiëren over preventieve maatregelen. Met de kennis van nu zou Holmes niet geholpen zijn met een meldplicht voor zorgverleners, beleid tegen radicalisering of betere begeleiding door reclasseringsambtenaren.

Technische overeenkomst Breivik, moreel niet

Op dit moment hebben we geen enkel aanknopingspunt. Er is geen manifest, geen brief, geen filmpje op YouTube, geen verontrustende activiteit op sociale media. Enkel boobytraps in Holmes’ appartement, het handelsmerk van Batmans aartsvijand The Joker. Holmes wordt maandag voorgeleid aan de rechter, maar wil volgens de politie niet praten. Hij onderneemt niets om zijn onzinnige daad van enige betekenis te voorzien. Al zou hij het sadisme van de Joker roemen, waar blijven dan de psychiatrische rapporten of verhalen van mensen die hij de stuipen op het lijf joeg? Niets van dat. Op school veroorzaakte hij nooit problemen en de politie heeft hem slechts één keer bekeurd, wegens een snelheidsovertreding.

Handelde Holmes in een opwelling? Onwaarschijnlijk, want zijn wapens - een pistool, een jachtgeweer en een automatisch wapen - kocht hij in een tijdsbestek van twee maanden. Evenals de honderden kogels. En denk eens aan die boobytraps in zijn huis: vaten vol vloeistof, elektrische draden. Terwijl hij al die rotzooi in huis haalde en prepareerde had hij genoeg tijd voor een moment van bezinning. In de technische voorbereiding lijkt hij op Anders Breivik, maar moreel is er vooralsnog geen enkele overeenkomst. De Noorse terrorist noemde zijn aanslag “barbaars, maar noodzakelijk”. Bij Holmes ziet het ernaar uit dat de barbaarse daad een doel op zich was.

Gezagsdragers zijn er doorgaans als de kippen bij om aanslagplegers weg te zetten als ‘gestoorde individuen’. Begrijpelijk, want zo’n uitspraak brengt rust: die rotzak hoort niet bij ons, laten we elkaar daarom niet in de haren vliegen. Journalisten hebben een andere reflex. Boven Holmes’ ouderlijk huis cirkelde de ochtend na de aanslag al een helikopter van een televisiezender. Buren, vrienden, studiegenoten: iedereen werd ondervraagd, hun uitspraken direct op internet gezet. Stuk voor stuk typeerden ze hem als een vriendelijke, grappige, maar verlegen jongeman.

Met revolver naar de supermarkt. Dat kan in Colorado

Snippers daderinformatie kunnen een incident opschalen naar een maatschappelijk probleem. Toch zullen weinig media om die reden terughoudendheid betrachten. Het recht op informatie prevaleert. In het geval van Holmes blijft sociale onrust uit, alleen de pret om naar Batman te gaan is bedorven.

Bij Jared Loughner, een 24-jarig warhoofd dat op 8 januari 2011 zes mensen doodschoot en congreslid Gabrielle Giffords gevaarlijk verwondde, leidde de mediaberichtgeving wel tot een verhit debat. Op MySpace prees Loughner namelijk het Communistisch Manifest van Marx en Mein Kampf van Hitler. Fox News linkte hem aan de antisemitische organisatie American Renaissance. Sarah Palin, het gezicht van de conservatieve Tea Party, werd geconfronteerd met haar campagneposter waarop Giffords als schietdoelwit stond afgebeeld. Hillary Clinton gaf, in navolging van een plaatselijke sheriff, het politieke gescheld op tv de schuld. Ook een aantal occulte groeperingen werden genoemd als broedplaats voor Loughners verknipte denkbeelden.

Dit gekissebis blijft Amerika nu bespaard. Holmes’ geweldseruptie wordt afgedaan als een tragedie, een natuurverschijnsel waar niemand iets aan kan doen. De dader zal berecht worden en daarmee is de kous af. Toch is het onverstandig om snel over te gaan tot de orde van de dag. Ook de schietpartij op Columbine High (1999, 15 doden) vond plaats in Colorado, de staat met de meest liberale wapenwetgeving. Een samenleving waarin je met geladen revolver boodschappen kan doen.

De burgemeester van New York riep de presidentskandidaten Obama en Romney op om zich eens uit te spreken over die wapenwet. Dat zal niet gebeuren, denken commentatoren, want daarmee verlies je de verkiezingen. Amerikanen zijn moe van die voorspelbare, voor de hand liggende discussie. Maar juist omdat het zo voor de hand ligt is het belangrijk die wapenwet te herzien. Een staat die burgers toestaat een arsenaal aan wapens aan te schaffen staat net zo voor joker als James Holmes.