De Deense vrouw is een autistische man

In de Deense tv-serie The Killing, vanaf maandag op tv, sluit hoofdpersoon Sarah Lund zich af van relaties om goed werk te kunnen leveren. Ze is niet de enige Scandinavische heldin die lomp gedrag vertoont. Wat drijft deze contactgestoorde vrouwen?

‘Je bent me een antwoord schuldig”, zegt de politie-inspecteur tegen zijn collega Sarah Lund. Zij draait zich om en loopt weg. Ongetwijfeld heeft ze weer iets slims bedacht over de moordzaak waar ze samen op zitten, maar dat gaat zij zeker niet met hem delen. Hij merkt het wel.

Geen antwoord geven, nooit haar gedachten met ons delen, weinig emoties of wat dan ook tonen op haar smalle gezicht: Sarah Lund van de Deense tv-serie The Killing (Forbrydelsen, 2007) is een merkwaardige, onaardige heldin. Anders dan andere heldinnen let ze niet op haar uiterlijk en is ze niet zo proper: ze draagt bijna een heel seizoen lang dezelfde trui (zie kader). En dan is zij ook nog een beroerde moeder en echtgenote.

De eerste scène in de serie is bedrieglijk: we zien haar bij haar slapende zoon, we zien haar in innige omhelzing met haar man. Later op de dag wil ze met hem emigreren naar zijn geboorteland Zweden. Voor hem verlaat ze haar werk en haar stad, Kopenhagen. Maar zodra zich de zaak van een vermist meisje aandient, gaan al die goede voornemens het raam uit. Zij belt haar man tussendoor vanuit de auto, kort en zakelijk, dat de emigratie is uitgesteld. Of nee, eigenlijk belt hij haar. Als hij niet had gebeld, had hij nu nog op haar staan wachten. En geen verklaring, geen excuses. Mama moet werken.

De Deense misdaadserie The Killing, die vanaf maandag eindelijk op de Nederlandse televisie is te zien, is een grote hit in zeventien landen en een hoogtepunt in de hausse aan Scandinavische tv-series. Opmerkelijk daarin is de afwijkende rol van vrouwen. Sterke jonge heldinnen, die kennen we ook van elders. Maar ronduit onhebbelijke heldinnen die nogal lomp, stuurs gedrag vertonen; dat is bijzonder.

Wat is er met Sarah Lund aan de hand? Waarom laat ze haar man en zoon barsten? Omdat ze zo van haar baan houdt? Om haar werk goed te kunnen doen, sluit zij zich af voor alle zijpaden, alle ruis: liefde, zorg, relaties. Zij is een autistische workaholic. Die zwijgende, ongenaakbare houding draagt overigens wel bij aan haar autoriteit. Geen gebabbel, alleen de juiste scherpe vragen. En ze levert resultaat.

Schrijver Søren Sveistrup bedacht Sarah Lund in nauwe samenspraak met actrice Sofie Gråbøl. Sarah Lund moest volgens haar een „geïsoleerd mens” worden, „niet in staat tot communicatie”. De sociaal gemankeerde politie-inspecteur werkt zo goed in de serie, omdat bij de rest van de personages juist opmerkelijk veel ruimte is voor mens en gevoelens. Anders dan veel andere policiers is The Killing een gelaagd, psychologisch bouwwerk. Waar in andere politieseries het lijk er maar wat bijl ligt, wordt de verwoestende uitwerking van een moord op de achterblijvers het hoofdverhaal van The Killing; belangrijker dan de vondst van de dader.

Aanvankelijk vond Gråbøl de politie-inspecteur moeilijk om te spelen. Zij kon geen aansluiting vinden bij haar personage. Totdat ze dacht aan de mannen die ze kende. Die vertoonden ongeveer hetzelfde gedrag als Sarah Lund. Dat bleek de sleutel: ze speelt Sarah Lund alsof ze een man is. Toen Sveistrup en de andere makers hadden bedacht dat Lund iets romantisch krijgt met haar buddy, rende Gråbøl ontzet zijn kantoor binnen. Ze weigerde mee te werken aan deze verhaallijn: „Ik ben Clint Eastwood! Die heeft geen vriendin!”

Sarah Lund kreeg een pendant in Saga Norén, de Zweedse inspecteur uit de Deens-Zweedse serie The Bridge (Bron/Broen, 2011); verder overigens meer doorsnee dan The Killing. Waar Sarah Lund soms nog een poging doet tot verbinding met anderen, lijkt Saga Norén er domweg niet in geïnteresseerd. Zij eet niet, snapt niet dat haar Deense buddy wel eens naar huis wil, en niet meteen klaar staat als zij hem midden in de nacht opbelt. Als zij vermoedt dat zij seksueel opgewonden is, voelt ze even in haar onderbroek ter verificatie. Kortom, veel menselijks is haar vreemd.

Saga Norén (gespeeld door de Zweedse actricSofia Helin) is een extreme variant, maar eigenlijk komen ze wel vaker voor: speurders met asperger, de slimme, milde variant van autisme. Ze zijn beperkt in de sociale verkeer en hebben een beperkt repertoire aan interesses. Vaak zijn ze botte werkverslaafden met problemen thuis. Ze werken liever dan dat ze thuis of in het café zitten, omdat leven met anderen voor hen ingewikkeld is. Terwijl het politiewerk heerlijk overzichtelijk is. En daar zijn ze wel goed in, ze kunnen er hun systematische, analytische kwaliteiten in kwijt. De autistische geest maakt ze juist zo goed in hun werk.

Sarah Lund en Saga Norén staan in een lange traditie van nurkse inspecteurs in misdaadfictie. Alleen: dat zijn altijd mannen. Dat deze twee vrouwen zijn, is boeiend want dat speelt met onze verwachtingen: van mannen pikken we dit soort autistisch gedrag veel sneller dan van vrouwen. Wij beschouwen nurks gedrag als mannelijk, zoals we het beroep van politie-inspecteur en de aandoening autisme als iets mannelijks beschouwen. Dat laatste klopt wel: drie van de vier autisten zijn man.

Psycholoog Simon Baron-Cohen (neef van Borat) stelt dan ook dat autisme een extreme vorm van mannelijkheid is. Door een overdosis testosteron in de baarmoeder gedragen autisten zich volgens hem extreem mannelijk. ‘Mannelijk’ betekent in zijn theorie : sterk in systematiseren en zwak in empathiseren.

Vrouwen in een mannenrol. Een derde Deense variant hierop biedt de tv-serie Borgen. De politica Birgitte Nyborg (Sidse Babett Knudsen) heeft zeker geen Asperger, maar zij heeft wel een mannenbaan: die van premier. Brigitte is veel sympathieker en vrouwelijker dan Sarah Lund en Saga Norén, maar ook zij lijdt aan werkverslaving. Nyborg begint als frisse politica, haar onbevangen vrouwelijkheid is voor de kiezers een dankbaar alternatief voor de oude cynische mannenkliek. Maar zodra zij premier is, verandert ze langzaam in een van de jongens: koel, meedogenloos als het moet. Bereid tot veel persoonlijke offers.

Thuis zit haar man Philip, aanvankelijk lief en ondersteunend, maar allengs chagrijniger, vooral als hij van haar een nieuwe baan moet opgeven. Brigitte laat zich helemaal opslokken door het werk en verwaarloost haar taken als moeder en echtgenote. Brigitte en Philip praten en vrijen minder, zij komt steeds minder thuis. Interessant detail: zodra haar man tegen de afspraak in toch een directeursbaan aanneemt, gaan ze ineens weer neuken. Tegen het aanrecht. Terug op de arbeidsmarkt hervindt hij zijn mannelijkheid.

Drie koele Scandinavische vrouwen zetten onze ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid op scherp. Want is het vertonen van horkerig, gevoelloos gedrag wel een typisch mannelijke eigenschap? En wat te denken van warmte en empathie? Zijn dat typisch vrouwelijke eigenschappen? Er bestaan genoeg vrouwen die van horror houden, en mannen van jankfilms. Wat wij vrouwelijk noemen, is gewoon menselijk. En wat wij mannelijk noemen, is robotgedrag.

Als Brigitte Nyborg een man zou zijn, zouden we vinden dat de huisvrouw niet moet zeuren, dat het premierschap dit nu eenmaal met zich meebrengt. In de eerste aflevering van Borgen zit de vrouw van de vorige premier, die als hysterisch wordt weggezet. Bij Borgen verschuift de sympathie naar Philip, de man thuis. Althans, bij de mannelijke kijkers. De vrouwelijke zijn voor Brigitte.

The Killing I & II (KRO)Vanaf maandag iedere werkdag op Ned. 1, 22.45 uur. Zes weken lang. De serie is ook op dvd uit, evenals Borgen en The Bridge: € 22,99 .