'Ik houd van doodgewone foto's'

Geen liefdesverklaring aan een roman. Reclame- en fotoexpert Erik Kessels prijst Boltanski’s fotoboek Kaddish.

‘In Kaddish worden aanloop en verloop van de Holocaust in beeld gebracht met duizenden foto’s. Het boek, opgedeeld in vier delen, begint heel onschuldig met vakantiefoto’s, van een moeder met haar kind op een picknickkleed, van kinderen die op het strand een zandkasteel maken. In die vrolijke gezinsportretten komen subtiele veranderingen naar voren. Ineens staat de vader op een Duits gezinsportret in uniform afgebeeld. De foto’s worden vanaf dat moment steeds donkerder.

„Kaddish is het slotwerk van de Franse beeldend kunstenaar Christian Boltanski, een sluitstuk van een oeuvre waarin thema’s als leven, dood en vergankelijkheid een belangrijke rol spelen. Die thema’s spraken me al aan toen ik als 18-jarige voor het eerst de kunst van Boltanski zag.

„Begin dit jaar kwam het thema vergankelijkheid weer indrukwekkend naar voren in zijn installatie in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. Boltanski had een enorm bouwwerk van steigers laten optrekken waar brede lopende banden, met daarop zwartwitfoto’s van kinderen en volwassenen, onophoudelijk doorheen werden gestuurd. Terwijl de lopende band draaide, hielden twee elektronische tellers het aantal wereldwijde geboorten en sterfgevallen bij.

„Vergankelijkheid heeft mij altijd getroffen. Midden jaren negentig ging ik op bezoek bij de Bosnische vrouw die wel eens het kantoor van ons reclamebureau KesselsKramer schoonmaakte. Zij liet me haar album met foto’s zien die genomen waren vlak voor het moment dat zij Bosnië ontvluchtte. Op de vlucht voor de burgeroorlog. Er zat een jaar tussen het moment van vluchten en mijn bezoek. Op de foto’s oogde ze als een jonge, vitale vrouw. De vrouw die naast me zat was oud en helemaal grijs geworden.

„Als reclamemaker ben ik de hele dag met beeld bezig. Het kan je net zo beroeren als literatuur dat kan. Beelden kunnen een spel met de kijker spelen. Je op scherp zetten. Ik bladerde eens een fotoboek door met op iedere linker- en rechterpagina een dader en slachtoffer van een misdrijf. Wie waar stond werd niet verduidelijkt. Daardoor raakte ik de draad kwijt. Al mijn vooroordelen en stereotyperingen waren in een klap waardeloos. Beelden hebben die kracht.

„Ook Boltanski speelt in Kaddish een spel. De Holocaust verbeeldt hij met foto’s die niet kloppen. Ze zijn fictief. De foto’s van nazi’s, van meegenomen spullen, die zijn echt. Maar de vakantiefoto’s zijn soms willekeurig, en de foto’s van slachtoffers blijken in Mexico-City te zijn gemaakt.

„Het zijn de huis-tuin-en-keuken foto’s die ik ook zo interessant vind. Je vindt ze in de goot, in de uithoeken van het internet. Achter dat materiaal zit vaak een bijzonder verhaal. Ik vind het mooi als iemand willekeurig materiaal op die manier aanreikt, als iemand daarin een systeem ontwaart.

„In Kaddish vertelt Boltanski een verhaal waarin het medium foto niet meer van belang is. Het gaat om het overkoepelende verhaal, om een groeiend besef dat er iets verschrikkelijks gebeurd is. Ik heb veel bewondering voor kunstenaars die dat weten te presteren, die een spanningsboog in een beeldverhaal weten aan te brengen. Dat is Boltanski met Kaddish gelukt. Ik kreeg kippenvel bij het doorbladeren van dat boek.”

Christian Boltanski: Kaddish. Paris Musées, 1600 blz. Tweedehands verkrijgbaar; van € 70,- tot € 150,-.