Hoe & Wat

Deze week lekker met vakantie naar Frankrijk, mijn tandenborstel en het boekje Hoe & Wat in het Frans liggen al klaar. Heerlijk in de auto je ogen dicht en je merkt dan nauwelijks dat je aan het rijden bent. Behalve wanneer je over de grens van België gaat en de ritmische cadans van de betonplaten je rust abrupt verstoort.

Die boekjes zijn geweldig, want ze zorgen ervoor dat Pierre de Fransman en ik het met elkaar eens kunnen worden. Ik noem het brood, hij noemt het pain. Het met elkaar eens zijn, is van fundamenteel belang in de natuurkunde. Toch zijn er sommige situaties waarin twee experimentatoren denken dat de ander het helemaal fout heeft. Soms heb je een Hoe & Wat in het natuurkundigs nodig om zulke problemen op te lossen. En precies dit is wat Gallileo Gallilei en Albert Einstein wereldfaam gaf. Hun relativiteitstheorie laat onenigheden verdwijnen. Het vertaalt de situatie van de een in de situatie van de ander, van brood naar pain. Denk eens terug aan die heerlijke autorit naar Frankrijk. Als de wegen perfect glad waren en je geen geruis van de wind of getoeter van voorbijrazende auto’s zou horen en je rijdt met een constante snelheid over de snelweg, dan merk je niet dat je rijdt. Sterker nog: er is geen enkele manier in de natuurkunde waarop je echt kunt zeggen of jij een snelheid hebt of dat je stilstaat. Misschien sta jij wel stil en is het de aarde die onder je door beweegt. Maar wat nu als ik mijn H&W boekje laat vallen terwijl Pierre langs de kant van de weg staat. Ik zie mijn boekje recht naar beneden vallen in de auto, maar Pierre die langs de kant van de weg staat, ziet dat het boekje met een bocht naar beneden valt. Wie heeft er gelijk? Valt het boekje nu recht of niet? De relativiteit zegt dat beide standpunten even valide zijn, maar ze lijken zo verschillend. Gallileo bedacht dat Pierre de snelheid van de auto bij het boekje moet optellen en ik niet. Zo worden we het eens. Einstein heeft dit concept uitgebreid, omdat bij echt grote snelheden je snelheden niet zomaar als 1+1=2 mag optellen. Het wordt iets ingewikkelder, maar het principe blijft staan. Eensgezindheid door H&W-boekjes en relativiteit. Nu zullen Pierre en ik hooguit kunnen ruziën om de rekening van de mooie vin rouge en of donkere energie en materie bestaan of dat er meer is dan Einsteins algemene relativiteitstheorie.

Wetenschapsjournalist Diederik Jekel schrijft de komende weken over hoe wetenschap in alles om ons heen terug te vinden is. Victor Lamme hervat zijn column op 31 augustus.