Schaakspel om bases in Centraal-Azië

De VS krijgen een legerbasis in Oezbekistan. Rusland consolideert zijn positie in Tadzjikistan. Nieuwe zetten in het strategische machtsspel in Centraal-Azië.

Het is schaken met legerbases. Twee weken geleden meldden media uit Centraal-Azië dat de Verenigde Staten en Oezbekistan op het punt staan een contract te tekenen over een Amerikaanse basis op Oezbeeks grondgebied. Deze week maakten Kremlinfunctionarissen bekend dat zij een principeakkoord hebben gesloten met Tadzjikistan over de verlenging van de huur van een Russische basis in dat land – met bijna een halve eeuw (49 jaar).

In de schaakanalogie blijvend heeft Rusland daarmee een sterke tegengezet gedaan. Maar schaakmat is het nog (lang) niet. De Amerikanen zouden achter de schermen eveneens met de Tadzjieken praten, over het gratis overdragen van overtollig legermateriaal (geen wapens) na de terugtocht uit buurland Afghanistan in 2014. Dat zou het seculiere Tadzjikistan beter in staat moeten stellen om radicale moslims te bestrijden, die volgens Doesjanbe na het vertrek van de Amerikanen zonder twijfel opnieuw dominant zullen worden – én zullen oprukken naar omliggende landen. Maar ‘cadeautjes’ bestaan natuurlijk niet in de diplomatie.

Rusland en de VS hechten beide een groot geostrategisch belang aan Centraal-Azië, een regio ingeklemd tussen Rusland en China en die op een enkele uitzondering na wordt geleid door autoritaire leiders. Washington ziet de regio als een alternatieve route voor de aftocht van militairen en materieel als de VS zich terugtrekken uit Afghanistan. De bases in Centraal-Azië – momenteel huurt Washington ook een luchtmachtbasis in Kirgizië, Manas – moeten steunpunten vormen op die route.

Moskou beschouwt de regio, twintig jaar na het communisme, nog altijd als zijn invloedssfeer. Het vreest oprecht voor een destabilisatie van zijn ‘onderbuik’ als de Amerikanen Afghanistan verlaten, en het is bezorgd over de groeiende stroom heroïne die vanuit Afghanistan via Centraal-Azië naar Rusland wordt gesmokkeld. Mede hierom heeft het ook al jaren een basis in Kirgizië, Kant, op een steenworp van Manas.

Maar ook al zijn er gedeelde belangen (ook de VS zijn bezorgd over destabilisatie), Moskou is wantrouwig over de Amerikaanse aanwezigheid. Het vreest, vermoedelijk niet onterecht, dat de VS hun posities niet snel weer zullen opgeven na Afghanistan – met het oog bijvoorbeeld op het creëren van een ‘buffer’ tegen de uitdijende invloed van een derde grootmacht in de regio, China. De huur van de Amerikaanse basis in Kirgizië loopt in 2014 af. Volgens lokale media zet Moskou Bisjkek onder druk dat contract niet te verlengen.

Met de verlenging van het contract met Tadzjikistan legt Rusland een belangrijke positie voor nog eens 49 jaar vast. De basis in Doesjanbe is, met 7.500 militairen, een van de grootste die Rusland nog in het buitenland heeft. Terwijl de VS op talloze plekken zitten, heeft Rusland wereldwijd nog maar weinig legerbases. Maar gemakkelijk ging het succes in Tadzjikistan niet. Doesjanbe eiste lang 250 miljoen dollar huur per jaar. Rusland zegt niets te hoeven betalen. Dat is moeilijk te geloven.