Politiek mort over cijfercircus

Het is uniek in de wereld: het Centraal Planbureau rekent op dit moment de verkiezingsprogramma’s door. Bijna alle partijen doen mee, ook al hebben ze zo hun bedenkingen.

Fokke en Sukke hebben grote moeite om tot forse bezuinigingen te komen. „En als we nou eens het CPB opheffen”, vragen de stripfiguren.

Het Centraal Planbureau liet de cartoon zelf zien tijdens een voorlichtingsbijeenkomst in mei waar alle politieke partijen aanwezig waren. Onderwerp van gesprek? De spelregels rond de doorrekening van de partijprogramma’s die het CPB bij de Tweede Kamerverkiezingen maakt.

Vorige maand heeft elke politieke partij gemiddeld zo’n 200 maatregelen ingeleverd die Nederland uit de financiële crisis moeten krijgen. Maatregelen die niet allemaal uit het verkiezingsprogramma te halen zijn. Met harde en zachte bezuinigingen, met investeringen waardoor de economie al of niet gaat groeien. De ruim 2.000 voorstellen worden momenteel ‘doorgerekend’: hun hardheid wordt getest door zo’n zestig medewerkers van het CPB en twintig van het Planbureau voor de Leefomgeving. Om alles op tijd klaar te hebben, zijn gepensioneerden teruggehaald en worden ambtenaren – vaak ex-CPB’ers – van ministeries geleend.

Bij elke verkiezing speelt de doorrekening een grote rol. Zijn de voorgestelde bezuinigingen echt wel zo hard? En leidt het voorgenomen beleid tot extra economische groei? Ook in de aanloop naar 12 september zal de doorrekening alle debatten beïnvloeden. Het belang van de conclusies van het planbureau is groot, maar er bestaan ook bezwaren.

„Het is elke keer weer een discussie of we meedoen”, zegt SP-Kamerlid Ewout Irrgang. „Ons belangrijkste bezwaar is dat investeringen in bijvoorbeeld onderwijs of de gezondheidszorg op de langere termijn niet als versterking van de economie worden gerekend, terwijl bezuinigingen wel structurele effecten kunnen hebben. We vinden het erg goed dat partijen langs een meetlat worden gelegd, maar we hebben wel bezwaren tegen die meetlat.”

Niet alleen links ziet problemen: in 2010 liepen VVD en CDA te hoop tegen het CPB toen een deel van hun bezuinigingen als te zacht beoordeeld werden. Bezuinigingen op de bijdrage aan Europa, ontwikkelingssamenwerking en op ambtenarensalarissen telden voor de langere termijn niet mee. Te onzeker. „Natuurlijk lopen er altijd dit soort discussies, ook nu nog. Dat gebeurt tot het laatst”, zegt Kamerlid Eddy van Hijum (CDA). „Dat leidt wel eens tot irritatie, maar uiteindelijk is het goed dat partijen niet te gemakkelijk weg komen.” Waar de discussie nu over gaat, wil Van Hijum niet zeggen. Ondanks de mogelijke bezwaren doet bijna iedereen mee. Alleen de Partij voor de Dieren laat het cijfercircus aan zich voorbijgaan.

De doorrekening van alle partijprogramma’s is uniek in de wereld. In Amerika en Groot-Brittannië wordt wel naar de financiële consequenties gekeken, maar dat is op een onvergelijkbare schaal. In geen enkel ander land wordt zo serieus naar de degelijkheid van de programma’s gekeken.

„De oordelen van het CPB hebben een disciplinerende werking”, zegt Ronald Plasterk (PvdA). „Anders zou je spookbegrotingen krijgen met niet-realistische bezuinigingen.” Ook op niet-financieel vlak wordt er doorgerekend. Zo wordt door het Planbureau voor de Leefomgeving bekeken wat de gevolgen van beleid zijn op het aantal diersoorten. „Als bioloog zou ik alleen zeggen dat het wel uitmaakt of er een platworm uitsterft of bijvoorbeeld een korhoender. Maar daar wordt geen onderscheid in gemaakt”, zegt Plasterk.

Half augustus worden de resultaten aan de partijen bekendgemaakt: zij kunnen dan reageren, wellicht wat discussiëren over punten en komma’s en zelfs kunnen partijen besluiten om hun deelname in te trekken. Het CPB zal de resultaten in dat geval niet bekendmaken. Maar iedereen weet dat weglopen niet mogelijk is: leg dat maar eens aan de kiezer uit. Op 27 augustus worden alle resultaten openbaar.

„Natuurlijk zijn er risico’s”, zegt SP’er Ewout Irrgang, ook al kan een partij nog wel een maatregel intrekken als die niet goed uitpakt. „Het is niet per definitie slecht als je iets terugdraait, want je kan door de doorrekening nieuwe inzichten krijgen. Dat is juist ook de functie van het CPB.”

Sinds 2006 worden ook de langere-termijngevolgen van programma’s in kaart gebracht: hoe groot blijft het structurele gat in de begroting, het zogeheten houdbaarheidstekort? „In 2010 scoorde de PvdA daar goed mee, mede door onze investeringen in het onderwijs”, zegt Plasterk. „Daar heeft het CPB toen kritiek op gekregen. Het zijn inderdaad moeilijke discussies want het gaat om effecten in 2040 van maatregelen die je nu neemt. Tegelijkertijd willen wij dat als politici natuurlijk wel graag weten.”

Dat de doorrekening politici disciplineert is wel duidelijk, maar maakt de duidelijkheid de formatie na de verkiezingen ook gemakkelijker?

CDA’er Van Hijum twijfelt. Aan de ene kant wel, denkt hij, omdat het CPB een lijst met onderwerpen heeft opgesteld en de partijen dus worden gedwongen over dezelfde zaken na te denken. Aan de andere kant is iedereen nu zo gedetailleerd, zo precies in zijn voorgestelde maatregelen, dat verschillen groter lijken dan ze misschien zijn.