Zuid-Afrikaanse 'Dr Fixit' mag Afrikaanse Unie oppeppen

In Zuid-Afrika staat Nkosazana Dlamini-Zuma (63) bekend als ‘Dokter Fixit’: de vrouw die vastgelopen bureaucratische bolwerken weer vlot kan trekken. Ze was onder president Nelson Mandela minister van Volksgezondheid, onder diens opvolger Thabo Mbeki minister van Buitenlandse Zaken en in 2009 benoemde haar ex-man, Jacob Zuma, haar tot bewindsvrouw op het geplaagde departement van Binnenlandse Zaken. Met grote voortvarendheid maakte ze schoon schip op een ministerie dat tot dan toe paspoorten en verblijfsvergunningen verstrekte aan de hoogste bieder.

Nu krijgt Dlamini-Zuma de taak de volgens de Zuid-Afrikanen vastgelopen Afrikaanse Unie (AU) weer op gang te brengen. Nadat de stemmen bij een eerdere kiesronde in januari staakten, werd ze zondag in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba tijdens de halfjaarlijkse top alsnog op het nippertje verkozen tot voorzitter van het dagelijks bestuur van de verdeelde continentale organisatie. Ze volgt de Gabonees Jean Ping op, die sinds 2008 de leiding had en liever nog wat langer was aangebleven.

Dlamini-Zuma, die in Engeland geneeskunde studeerde, is niet alleen de eerste vrouw die over de door mannen gedomineerde organisatie presideert, maar ze is ook de eerste afgevaardigde uit zuidelijk Afrika. Terwijl Ping tot het laatst steun had van veel Franstalige landen in Afrika, kon Dlamini-Zuma rekenen op de stemmen van Engelstalig Afrika. Maar, relativeerde ze voorafgaand aan haar verkiezing: „Ik ben niet anglofoon, maar Zulu.”

Dat was niet slechts een kwinkslag. Voor de Zuid-Afrikanen was de AU onder Ping te veel een vriend van het Westen. Tijdens de politieke crises in Ivoorkust en Libië betichtte Zuid-Afrika Frankrijk van neokoloniale inmenging. Juist in zuidelijk Afrika, waar de meeste landen later dan elders op het continent het koloniale juk afwierpen, spelen antiwesterse sentimenten nog een grote rol. De invloed die oud-kolonisator Frankrijk op West-Afrika heeft, is Zuid-Afrika en Angola, dat de campagne van Dlamini-Zuma deels financierde, een doorn in het oog.

Als Zuid-Afrikaans minister van Buitenlandse Zaken tussen 1999 en 2009, onderhield Dlamini-Zuma warme relaties met Afrikaanse leiders die zich bedienden van anti-imperialistische retoriek, zoals Gaddafi, president Mugabe van buurland Zimbabwe en oud-president Gbagbo van Ivoorkust. Critici vrezen dat het in economische zin nu al oppermachtige Zuid-Afrika de AU wil gebruiken om op het continent een nog dominantere rol te krijgen. Maar met welke opdracht Zuid-Afrika haar nu precies naar de AU heeft gestuurd, is niet helemaal duidelijk.

Ze zal in eigen land in ieder geval node gemist worden. Ze was een van de weinige vakministers die niet direct betrokken waren bij de verlammende opvolgingsstrijd in het regerende ANC. Ze deed gewoon haar werk en trad hard op tegen corruptie. Haar populariteit was mogelijk een bedreiging voor president Zuma, van wie ze in 1998 na zestien jaar huwelijk scheidde. Zuma voert campagne voor een tweede termijn als ANC-leider en van de steun van zijn ex-vrouw was hij nog niet zeker.

Peter Vermaas