De autoriteitsmisvatting

Het eerste bijbelboek maakt duidelijk wat er gebeurt als je de hoogste autoriteit niet meer gehoorzaamt: je wordt uit het paradijs verdreven. Dat willen de lagere autoriteiten ons ook doen geloven – politieke deskundigen, wetenschappers, artsen, ceo’s, economen, regeringsleiders, sportverslaggevers, bedrijfsadviseurs en beursgoeroes.

Autoriteiten werpen twee problemen op. In de eerste plaats hun vaak ontnuchterende successen. Er zijn ongeveer één miljoen opgeleide economen op onze planeet. Niet een van hen heeft het tijdstip van de financiële crisis exact voorspeld, laat staan dat daarna eerst de huizenmarktzeepbel uiteen zou spatten en alles uiteindelijk in een enorme economische crisis zou uitmonden. Nooit heeft een categorie deskundigen het zo spectaculair laten afweten.

Een voorbeeld uit de medische wereld: het was tot 1900 aantoonbaar beter om als zieke niet naar de dokter te gaan, omdat de dokter de toestand meestal alleen maar verergerde – door gebrekkige hygiëne, aderlaten en andere vage praktijken.

Dat autoriteiten vaak aantoonbaar fout zitten, is maar één probleem. Vergissen is menselijk. Ernstiger is het feit dat wij in aanwezigheid van een autoriteit ons zelfstandig denken een tandje lager zetten. We zijn tegenover meningen van experts veel minder sceptisch dan tegenover meningen van anderen. Bovendien gehoorzamen we autoriteiten, ook als het rationeel of moreel niet zinvol is. Dat is de autoriteitsmisvatting.

Het duidelijkst heeft de jonge psycholoog Stanley Milgram dat in 1961 aangetoond met een experiment. Daarin werden proefpersonen aangespoord een andere persoon, die achter een glaswand zat, steeds sterkere stroomstoten toe te dienen. Het begon met 15 volt, daarna 30 volt, 45 volt enzovoort – tot het bijna dodelijke voltage van 450. Zelfs als de mishandelde persoon schreeuwde en trilde van de pijn (er was geen sprake van stroom, het was een toneelspeler) en de proefpersoon het experiment wilde afbreken, zei professor Milgram rustig: „Ga verder, het hoort bij het experiment.” En dan gingen de meesten verder. Meer dan de helft van de proefpersonen ging door tot de maximale stroomsterkte – zuiver uit gehoorzaamheid aan de autoriteit.

Dat de autoriteitsmisvatting gevaarlijk kan zijn, hebben luchtvaartmaatschappijen de laatste decennia geleerd. Veel ongevallen zijn terug te voeren op een fout die door de co-piloot wordt opgemerkt, maar die hij uit zuiver vertrouwen op de autoriteit van de gezagvoerder niet ter sprake durft te brengen. Sinds een jaar of vijftien worden de piloten van bijna alle luchtvaartmaatschappijen in het zogenoemde crew resource management getraind. Daar leren ze ongerijmdheden snel en open ter sprake te brengen.

In veel bedrijven loopt men decennia achter bij de luchtvaart. Vooral onder een dominante ceo bestaat het reële gevaar dat de medewerkers last hebben van de autoriteitsmisvatting. Zeer ten nadele van de bedrijven.

Elke tijd kent zijn eigen autoriteiten. Nu eens priesters, dan weer koningen, krijgers, pausen, filosofen, dichters, rocksterren, televisiepresentatoren, oprichters van dotcombedrijven, managers van hedgefondsen, presidenten van centrale banken. Er bestaat dus een autoriteitenmode, en de maatschappij volgt die maar al te graag.

Steeds als ik een deskundige tegenkom, probeer ik hem uit te dagen. Doe dat ook. Hoe kritischer u tegenover autoriteiten staat, des te vrijer u bent. En des te meer u zelf aankunt.

De Zwitser Rolf Dobelli schreef het boek ‘De kunst van het heldere denken. 52 denkfouten die u beter aan anderen kunt overlaten’.