Pionier van mobiele e-mail zint op list

Blackberry groeide onstuimig, maar stuit nu op een blokkade op de Noord-Amerikaanse markt voor smartphones. Bijna eenderde van het personeel moest worden ontslagen. Brengt BB10 de oplossing? Bericht uit ‘Silicon Valley Noord’.

Wegwerkzaamheden belemmeren het ochtendverkeer bij het kruispunt van Phillip Street en Columbia Street in het Canadese stadje Waterloo, het epicentrum van de plaatselijke technologiereus Research in Motion. Verkeersborden blokkeren de helft van de weg, het asfalt is gedeeltelijk opgebroken, knipperlichten manen tot afremmen en ritsen.

Ontregeling pal naast de laagbouw van genummerde panden – RIM 8, RIM 16, RIM 21 – in de omtrek van de kruising. Het uitgestrekte industriepark vormt de thuisbasis van de producent van de BlackBerry, de Canadese steronderneming die de afgelopen jaren onstuimig groeide tot een miljardenbedrijf met 78 miljoen klanten in de hele wereld, maar die nu op een blokkade is gestuit op de Noord-Amerikaanse markt voor smartphones.

Binnen wordt door werknemers van RIM koortsachtig gewerkt aan een project dat de pionier van mobiele e-mail moet redden van een vroegtijdige ondergang op de wereldmarkt: de ontwikkeling van een gloednieuw besturingssysteem voor BlackBerry. Het nieuwe platform moet de toestellen, die naam maakten als een veilige berichtendienst voor zakelijke klanten tot aan president Obama, in staat stellen om beter te concurreren met veelzijdigere mobiele zakcomputertjes als de iPhone van Apple en toestellen met de Android-software van Google.

Want hoewel de term BlackBerry in korte tijd internationaal synoniem werd voor efficiënte mobiele e-mail, heeft het Canadese bedrijf zich vooral op de Noord-Amerikaanse markt het kaas van het brood laten eten door de concurrentie. Klanten in de VS, de belangrijkste markt voor RIM, zijn massaal overgestapt van de verouderde modellen van BlackBerry op de hippere iPhone of goedkopere smartphones van Samsung, Motorola of HTC met Android, met hun weelde aan apps.

BlackBerry verliest razendsnel marktaandeel in het segment dat het zelf hielp vormen. RIM, ooit marktleider in smartphones, had in het eerste kwartaal van 2012 slechts 6,4 procent van de markt in handen, vergeleken met 13,6 procent een jaar eerder. Android had een marktaandeel van 59 procent, iPhone 23 procent. RIM meldde vorige maand een verlies van 518 miljoen dollar, bij een omzetdaling van 33 procent ten opzichte van het voorgaande kwartaal. Oorzaak: de drastische afname in de verkoop van toestellen.

Rond de kruising in Waterloo heerst dan ook een crisissfeer. Sommige werknemers van RIM hebben te horen gekregen dat ze deze zomer niet op vakantie kunnen, zodat het bedrijf alles op alles kan zetten om het besturingssysteem – BlackBerry 10 of BB10 genaamd – zo snel mogelijk op de markt te brengen. Wegens de complexiteit van het proces is de lancering van toestellen met het nieuwe platform al diverse malen uitgesteld, inmiddels tot begin 2013.

Andere werknemers hebben minder geluk: zij raken hun baan kwijt. RIM is begonnen aan een drastische reorganisatie, waarbij in totaal 5.000 gedwongen ontslagen zullen vallen op een internationaal personeelsbestand van 16.500 werknemers, om kosten te besparen nu het bedrijf verlies maakt. Volgens Thorsten Heins, bestuursvoorzitter van RIM, zal de pijn nog minstens aanhouden tot de lancering van BB10. „De komende kwartalen zullen moeilijk zijn”, zei hij deze week tijdens de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering.

De tegenspoed bij RIM heeft zijn weerslag in Waterloo, waar een meerderheid van het personeel werkt. „Het moreel is niet geweldig bij RIM”, zegt Adam Belsher, een voormalige vicepresident bij het bedrijf die vorig jaar na 13 jaar vertrok om een start-up te beginnen op het gebied van forensische software. „Er zijn mensen die heilig geloven in de zaak en keihard naar het doel toewerken. Maar als je grootschalige ontslagen aankondigt, heeft dat gevolgen voor de sfeer.” Een andere ex-werknemer van RIM, die niet met zijn naam in de krant wil, noemt de situatie „ongelukkig”. De inkrimping heeft volgens hem „gevolgen voor de hele regio”.

De pijn bij RIM treft een gebied dat bekend staat als Silicon Valley Noord, het voornaamste technologiecluster van Canada, rond Waterloo en buurgemeente Kitchener. Mede door de aanwezigheid van de BlackBerry-producent en een van de topuniversiteiten van Noord-Amerika op het gebied van bouwkunde, heeft de regio zich ontwikkeld tot de basis van bijna duizend technologiebedrijven, van kleine start-ups tot opkomende bedrijven als online-cursussenmaker Desire2Learn, tot aan vestigingen van giganten als Google.

„RIM heeft geholpen om de gemeenschap internationale naamsbekendheid te geven”, zegt Iain Klugman, hoofd van Communitech, een groep ter bevordering van de regionale technologiesector. „Ze hebben enorm veel talent hier naartoe gebracht, daar profiteren we allemaal van. En ze hebben geïnvesteerd in het technologische ecosysteem.”

De bijdragen van RIM aan de regio gaan verder dan roem en werkgelegenheid. Mike Lazaridis, de uitvinder van de BlackBerry die het bedrijf in 1984 oprichtte en tot begin dit jaar optrad als mede-bestuursvoorzitter, stak 100 miljoen dollar in de bouw van een complex voor kwantummechanica aan de Universiteit van Waterloo, grenzend aan de campus van RIM. Ook liet hij voor 170 miljoen het hypermoderne Perimeter Institute bouwen, een onafhankelijke instelling voor theoretische natuurkunde waar de wetenschapper Stephen Hawking een onderzoekspositie bekleedt.

Hoewel RIM de onbetwiste technologiekampioen is van de regio, kan het bedrijf niet worden gezien als het middelpunt van een spinnenweb waar alle andere ondernemingen in de regio van afhankelijk zijn, zoals een assemblagefabriek in de auto-industrie die werk biedt aan een reeks toeleveranciers. „We willen graag een sterk RIM houden, maar het ecosysteem kan ook overleven zonder een enorm succesvol RIM”, zegt Belsher. „Er is een groeiende technologiegemeenschap.”

Belsher ondervond dat toen hij met een zakenpartner, een ex-politieman, zijn start-up opzette. Het bedrijf, JADSoftware, maakt software die het mogelijk maakt om sporen van criminelen te achterhalen op computers, bijvoorbeeld met de chatgeschiedenis van pedofielen. Het wordt gebruikt in tientallen landen, zegt hij – ook door politiekorpsen in Nederland. Het bedrijf groeit snel.

Het feit dat RIM nu geen mensen aantrekt maar afstoot, heeft voordelen voor anderen. „Tot voor kort was het moeilijk om het beste talent te krijgen, want RIM was een zeer gewild bedrijf om voor te werken, met goede beloning en veel prestige”, aldus Belsher.

Als cluster is de regio in sommige opzichten vergelijkbaar met Eindhoven in Nederland, zegt John Jung, president van Canada’s Technology Triangle, een economische belangenorganisatie van de regio Waterloo. „Philips heeft geholpen om Eindhoven op de kaart te zetten, net zoals RIM dat heeft gedaan voor Waterloo”, zegt hij. „Maar nu gebeuren er vele andere dingen in beide gemeenschappen; wij zijn geen plaats die alleen is gebaseerd op RIM.”

Behalve voor de regio heeft de stagnatie bij RIM ook gevolgen voor de Canadese economie. BlackBerry is in ongeveer 15 jaar uitgegroeid van een plaatselijk idee tot een wereldmerk met gebruikers in 175 landen. Omdat RIM de enige maker is van smartphones die ook het dataverkeer van en naar zijn toestellen beheert, heeft het een wereldwijd datanetwerk, met het zenuwcentrum in Canada.

BlackBerry illustreert zo als weinig andere ondernemingen dat de Canadese economie meer te bieden heeft dan de winning van grondstoffen waarmee het land vaak wordt geassocieerd. Maar hoewel het aantal gebruikers van BlackBerry nog groeit in diverse werelddelen, waaronder Azië en Latijns-Amerika, voorspellen waarnemers dat RIM ook in die gebieden zal worden overvleugeld door Apple en Android, en dat de stralende Canadese technologiester wereldwijd glans verliest.

„RIM was zo’n groot succesverhaal dat het onze hele technologiesector deed uitblinken”, zegt Kerry Morrison, directeur van softwarebedrijf Endloop Mobile in Toronto, maker van apps voor smartphones. „Als dat ten onder gaat, raken we een hoop kwijt. Dan gaan we terug naar het stadium waarin mensen naar Canada wijzen en zeggen: er komen slimme ideeën vandaan, maar ze kunnen het nooit volhouden.”

Canadezen vrezen een herhaling van de ondergang van Nortel. Dat technologiebedrijf, bouwer van optische netwerken, groeide ten tijde van de internetzeepbel uit tot de grootste onderneming van het land naar marktwaarde, maar ging uiteindelijk roemloos ten onder aan een fraudeschandaal.

Volgens Carmi Levy, een Canadese technologieanalist, zijn er ook inhoudelijke parallellen. „Beide bedrijven zagen de verandering van de markt niet aankomen, en slaagden er niet in om hun technologie vooruit te laten lopen op die veranderingen”, zegt hij. „Alleen was er bij Nortel sprake van fraude en criminele activiteiten, dat is bij RIM niet het geval. Het heeft te maken met niet op tijd inspelen op markttrends.”

Een ander onderscheid is dat RIM nog kans ziet om het tij te keren. Wegens het succes van BlackBerry in de afgelopen jaren, toen het geld binnenstroomde, heeft het bedrijf meer dan 2 miljard dollar in kas. Dus ondanks mogelijke verliezen van honderden miljoenen in de komende kwartalen is faillissement vooralsnog niet aan de orde. Het nieuwe besturingssysteem zal echter een schot in de roos moeten zijn.

Bestuursvoorzitter Heins, die in januari Lazaridis en Jim Balsillie verving als topman van RIM, noemt de ontwikkeling van BB10 „de hoogste prioriteit van het bedrijf”. Hij wijt de vertraging aan de enorme hoeveelheid software die moet worden geïntegreerd. „We concentreren ons onophoudelijk op de kwaliteit en betrouwbaarheid van het platform.”

Ingewijden zijn het erover eens dat BlackBerry eerder had moeten overstappen op een nieuw besturingssysteem. De toestellen werken met een platform waarvan de basis dateert uit de eerste helft van de jaren 2000; er is telkens op voortgebouwd. Omdat RIM als eerste een smartphoneplatform ontwikkelde, loopt het nu achter op concurrenten die jaren later op de markt verschenen. Op het hoogtepunt van het succes van het bedrijf, toen het 20 miljard dollar per jaar omzette, leek het bovendien gekkenwerk om aan de succesformule te sleutelen. Nu is het groot achterstallig onderhoud.

Heins belooft dat RIM met BB10 in 2013 een wereldhit zal scoren. Niet iedereen is daarvan overtuigd. „Wat als het een flop wordt, of middelmatig is”, vraagt Vic Alboini zich af, „wat gebeurt er dan?” Alboini leidt Jaguar Financial, een activistische aandeelhouder. Hij pleit openlijk voor verandering van het bestuur, met meer mensen met ervaring in Silicon Valley. Ook wil hij grotere aandacht voor mogelijkheden tot allianties of verkoop van het bedrijf.

Wegens de lage marktwaarde van RIM (minder dan 5 miljard dollar) wordt er al langer gespeculeerd over een mogelijke overname. Microsoft, IBM en Facebook zijn genoemd als potentiële kopers. RIM bekijkt ‘strategische opties’, en de Canadese regering heeft laten doorschemeren dat ze een buitenlandse acquisitie van het bedrijf niet zal blokkeren. Geen koper heeft zich echter gemeld – en de strategie van het bedrijf lijkt gericht op zelfstandige voortgang en een comeback met BB10.

In Waterloo bestaat hoop dat het bedrijf de crisis te boven kan komen. In een winkelcentrum niet ver van de thuisbasis van RIM typt James Ball, een plaatselijke gebruiker, met zijn duimen op zijn BlackBerry. „Ik gebruik BlackBerry al zes jaar en ik vind het mooi dat het in Canada wordt gemaakt”, zegt hij. „Ik ben niet van plan van telefoon te veranderen.”