Een nieuw REM-eiland

In 1960 was het gekwezel van de gevestigde Hilversumse omroepen voor de nieuwe generaties ondragelijk geworden. Je kon wel luisteren naar Radio Luxemburg of The American Forces Network waar behoorlijke muziek werd gedraaid, maar je wilde iets van eigen bodem, met Nederlandse omroepers. En onveranderlijk kwam je terecht in een preek, een wereldlijke vermaning, een orgelconcert van Pierre Palla, een morgenwijding, zoiets. De jongeren wilden weleens iets van Bill Haley horen, See You Later Alligator. Geen sprake van. Dat was slecht voor de openbare orde. Toen zijn ze langzamerhand in opstand gekomen, en niet vergeefs. Het eerste resultaat was Veronica, opgericht in 1960. Het radiostation dat de echte popmuziek liet horen, en dat niet alleen. Daar is de nieuwe spontaniteit geboren. Veróóóóóónica, riepen de nieuwe deejays, Rob Out en zijn vrienden. De revolutie in de ether was eindelijk begonnen, in zee, vanaf een oud lichtschip.

Bij de televisie was het min of meer van hetzelfde laken een pak en bovendien was commerciële reclame verboden. Cornelis Verolme, Reinder Zwolsman, Sidney van den Bergh, en nog een paar, hebben toen, in 1964 de koppen bij elkaar gestoken. Het resultaat was het REM-eiland, een televisiestation in zee dat alleen leuke programma’s uitzond. Zo heeft ons volk kennisgemaakt met Mr. Ed, het sprekende paard. Dat plezier heeft een paar maanden geduurd. Het kabinet vond de toestand onduldbaar, het REM-eiland werd door de mariniers bestormd en van paard Ed hebben we daarna niets meer gehoord. Wel is uit het REM-eiland de TROS voortgekomen. En aan deze hele geschiedenis hebben we een nieuw werkwoord te danken: vertrossen. Ik heb het altijd een verwaande term gevonden.

Een van de gevolgen van deze omwentelingen in de ether is de geboorte van de nieuwe Nederlandse spontaniteit. Wat is spontaan? Volgens het woordenboek: ‘Uit een opwelling voortkomend, niet uitgelokt of door een ander teweeggebracht’. Ik ben het er gedeeltelijk mee eens. Spontaan gedrag heeft altijd een oorzaak. Je springt een gat in de lucht omdat je de hoofdprijs hebt gewonnen, je slaakt je kreet van triomf nadat je een doelpunt hebt gemaakt. Deze vorm van spontaniteit heeft langzamerhand een hoge vlucht genomen. Spontaan schreeuwen is een vak op zichzelf geworden. Waarom schreeuwt u zo hard? Omdat ik wereldkampioen schreeuwen ben geworden.

Maar nu gaat het verder over iets anders. Een jaar of tien geleden had je in Nederland Radio 4 en in New York WQXR, the Classical Station of The New York Times Company. Daar waren de puristen de baas. Hier begon het om zeven uur met Hans Haffmans die met kennis van zaken aankondigde wat je te horen kreeg. Daarna kreeg je Maartje van Weegen, die al wat spontaan water in de wijn deed, met de muzikale voorkeur van een Buhkenduh Neduhrlandur (zo moet je het nu eenmaal uitspreken) en dan kwam Licht op vier, met leuke klassieke muziek en twee prijsvragen: de taartenquiz en een muzikaal raadseltje. De middag verliep weer gewoon.

Niets blijft in de moderne omroepkwartieren. WQXR verdween spoorloos en in Hilversum kwam om één uur omroep Max aan de beurt met de presentator Edwin Rutten die op een of andere manier spontaan-plechtig kan praten. Dit programma heet Muziekwijzer. Muziek maakt je wijzer, zei hij tot besluit. Panzer rollen in Afrika vor, dacht ik dan. Kent u het niet, zoek het op in YouTube. Godzijdank komt dan Hans Haffmans weer met een uur mooie muziek zonder spontane toevoegingen.

Soms kom ik op straat langs een verbouwing of een opgebroken weg waar hard wordt gewerkt. Negen van de tien keer staat daar een radio aan, met hartstikke spontane muziek. Stap in de tram, zie jongeren met oordopjes, onophoudelijk spontaan hun hoofd bewegen. Thuis gekomen kijk ik naar het televisienieuws, voorafgegaan door de reclame. Spontane vervoering van mooie meisjes die aan een verrukkelijk ijsje likken, opwinding van mensen die in een winkel van C1000 of Albert Heijn spontaan hun winkelwagentje volproppen. En daar komt een voorproefje van het programma van Paul de Leeuw. Godsamme wat is die man spontaan.

Ja, in de jaren vijftig was Nederland nog bedolven onder een cultuur van deftigheid, plechtigheid, omzichtigheid. Dat was de erfenis van voor de oorlog. Het is een zegen dat daaraan een eind is gekomen, en ik heb er naar vermogen aan meegeholpen. Nu zijn we in een nieuw stadium van stagnatie terechtgekomen. Dat van het hossen, schreeuwen, leuk uit de hoek komen, jezelf profileren. Ik gun het hun die zich geen groter genot kunnen voorstellen. Maar wordt het langzamerhand geen tijd dat zij die wat minder ontvankelijk zijn voor deze onafgebroken uitbarsting van spontaniteit, weer eens proberen het heft in eigen hand te nemen? Sticht om te beginnen een REM-eiland, vanwaar alleen klassieke muziek zonder prijsvraagjes wordt uitgezonden, en waar iedereen gewoon moet praten.