Reveil Nederlandse industriepolitiek

Buitenlandse investeerders steken volop kapitaal in Nederland. In Rotterdam, in ASML. Is dit het succes van de nieuwe industriepolitiek?

Noem het maar Hollands Glorie.

Mainport Rotterdam deed afgelopen week waar het zo goed in is: gewonnen land in gebruik nemen voor de aanleg van nieuwe kades en containerterminals. En Brainport Eindhoven deed waar het nog beter in is: chipmachinefabrikant ASML won chipmaker Intel als nieuwe kernaandeelhouder (voor minimaal 1,7 miljard euro) én als financier voor onderzoek en ontwikkeling. Intel vormt straks in het ideale scenario met andere chipmakers (Samsung, TSMC) een syndicaat dat bijna 1,4 miljard euro steekt in research & development (r&d) van nieuwe generaties chipmachines van ASML.

En overigens, nu het over buitenlandse investeringen gaat: de eerste twee terminalbouwers in de grote zandbak bij Rotterdam zijn APM (dochter van het Deense Maersk) en GWR, een consortium van vijf buitenlandse rederijen.

De kapitaalinjecties illustreren het vertrouwen in Nederland als doorvoerhaven naar Europa en als industrieel centrum. Twee opstekers voor de nieuwe industriepolitiek: specifieke subsidies verlagen, negen topsectoren kiezen (van waterbeheer en voeding tot creatieve industrie). Maar vooral: algemene omstandigheden verbeteren. Regels schrappen, betere aansluiting onderwijs op praktijk en nieuwe fiscale prikkels.

Met de investering van Intel zal het aandeel van buitenlandse ondernemingen in de Nederlandse kenniseconomie nog wat verder stijgen. In een recent rapport over Nederland als innovatieland becijferen TNO en het Den Haag Centrum voor Strategische Studies het aandeel van buitenlandse bedrijven in r&d uitgaven al op 33 procent. Dat gaat een paar procentpunt stijgen. Het is een vertrouwensvotum, dat ook kwetsbaar maakt, zie de schok na de sluiting van de r&d centra van de farmabedrijven Organon/MSD en Abbott.

De rol van Intel cum suis bij ASML relativeert tegelijkertijd de Nederlandse industriepolitiek. Zij komen met extra directe investeringen op het moment dat de overheid vanwege het nijpende begrotingstekort juist hierin achteruit gaat. Intel cum suis leggen in het beoogde scenario 1,4 miljard euro op tafel voor vijf jaar. Zelf spendeerde ASML vorig jaar 590 miljoen euro aan onderzoek en ontwikkeling, een bedrag dat jaarlijks stijgt (zie grafiek).

Op basis van de cijfers over 2011 geven ASML en partners in vijf jaar zeker 4,33 miljard euro uit aan onderzoek en ontwikkeling. Dat is aanzienlijk meer dan het totale r&d budget van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie in de periode 2012-2016 van 3,7 miljard, zoals blijkt uit cijfers van het Rathenau Instituut, een denktank. Het totale publieke r&d budget dit jaar is 4,8 miljard euro.

In dit hoge tempo zal ASML op korte termijn Philips passeren als het bedrijf dat in Nederland het meeste geld steekt in onderzoek en ontwikkeling. Het duo heeft jarenlang een bevoorrechte positie gehad bij de verdeling van publieke gelden. Zij kregen sinds 1987 (Philips) en 1997 (ASML) een jaarlijkse innovatietoelage die opliep tot respectievelijk 30 miljoen en 14 miljoen euro. Met ingang van 2007 werd dat gestaakt. Het kabinet wijzigde het innovatie- en subsidiebeleid. Het nieuwe stimuleringsbeleid richt zich sterker op fiscale maatregelen, zoals aftrekposten voor speur- en ontwikkelingswerk en de zogeheten innovatiebox. Met deze indirecte stimuleringsmaatregelen is steeds meer geld gemoeid. Omdat zij via de Belastingdienst lopen en de Fiscus geheimhoudingsplicht heeft over individuele belastingplichtigen, zijn er geen lijstjes welke bedrijven voor hoeveel geld profiteren van de maatregelen.

Uit het jaarverslag van ASML over 2011 blijkt wel hoeveel geld gemoeid is met bijvoorbeeld de fiscale aftrek uit de innovatiebox. De winst voor belastingen steeg vorig jaar met ruim 400 miljoen euro tot bijna 1,65 miljard euro, maar de winstbelasting steeg niet mee, zoals je zou verwachten, maar dáalde juist, met 39 miljoen euro (tot 182 miljoen euro).

ASML profiteert met name van een belastingaftrekpost van 180 miljoen euro die samenhangt met de invoering van de innovatiebox.