Niet blond en blank, wel viermaal goud

De Olympische Spelen en Berlijn – het blijft een ongemakkelijke combinatie. De herinnering aan de historisch beladen Zomerspelen van 1936, onder toeziend oog van Adolf Hitler, is nauwelijks vervaagd. Als tastbaar bewijs staat in de Berlijnse wijk Neu-Westend het Olympisch Stadion fier overeind. Het is de thuisbasis van de hoofdstedelijke voetbalclub Hertha BSC, het zorgenkind van de Bundesliga. Hertha is net gedegradeerd; voor de tweede keer in drie seizoenen.

Het Olympiastadion, zoals de Duitsers het noemen, wordt behalve als voetbaltempel ook gebruikt voor andere grote manifestaties. Zo speelden de Rolling Stones hier vele malen. Vorig jaar was het stadion bedevaartsoord voor mensen die de paus wilden zien.

Werner March heeft het Olympiastadion in de jaren 30 ontworpen, met actieve bemoeienis van Hitlers architect Albert Speer. Het is een zeer teutoons gebouw geworden, neoclassicistisch en neerdrukkend kolossaal. March, trouw lid van Hitlers NSDAP, ontwierp ook de naast het stadion gelegen openluchtpodium Waldbühne. Zijn ontwerpen hebben als door een mirakel de gewelddadige oorlogsjaren overleefd. De Berlijners zijn March dankbaar: beide worden druk bezocht.

Wat maakte de Zomerspelen van 1936 in Berlijn zo bijzonder? Allereerst de propagandaslag die Hitler en zijn minister Joseph Goebbels ervan maakten. ‘Olympia – eine nationale Aufgabe’, was Goebbels’ slogan. De Spelen moesten het Duitse Rijk in een gunstig daglicht stellen, waarbij Hitler wel duidelijk maakte dat het arische ras ook op sportgebied superieur was. Blonde Duitsers met lange benen zouden Aziaten, Joden en negers op alle gebieden verslaan.

Maar het liep anders. De Spelen van ’36 zijn de grote triomf geworden van de zwarte Amerikaanse atleet Jesse Owens, die viermaal goud won. Volgens de overlevering werd Owens door de partijbonzen van het Duitse Rijk genegeerd; bij gewone Duitsers was hij populair.

De Berlijnse Spelen begonnen op 1 augustus 1936, op de dag van de officiële opening van het stadion. Er was twee jaar keihard aan gewerkt. Adolf Hitler, demonstratief in uniform, verrichtte de openingshandelingen.

Bijna twee jaar later, op 20 april 1938 – de verjaardag van de Führer – ging de geruchtmakende film Olympia van de Duitse regisseuse Leni Riefenstahl in première, opgenomen tijdens de Spelen van ’36. Het was duidelijke propaganda voor de nationaal-socialistische ideologie. Maar het was tegelijk een cinematografisch meesterwerk.

Het Olympiastadion vermaant de bezoeker: ook de sport kan worden misbruikt.

Correspondenten kijken elke dag vanuit de hele wereld naar de Olympische Spelen, van 27 juli tot en met 12 augustus in Londen. Daarna hervat de rubriek In Nederland.