Machtsstrijd ontwricht Roemenië

Na Hongarije baart Roemenië Europa zorgen. Gisteren bleek dat premier Ponta de wet wilde schenden om president Basescu af te zetten. Vandaag geeft hij uitleg in Brussel .

De felle machtsstrijd in Roemenië wordt in andere landen met groeiende bezorgdheid gevolgd. Het autoritaire optreden van de rechts-nationalistische Hongaarse premier Viktor Orbán liet de afgelopen tijd al zien dat ook binnen de Europese Unie de rechtsstaat in gevaar kan komen. Nu dreigt hetzelfde te gebeuren in Roemenië, onder een centrum-linkse premier.

Premier Viktor Ponta wordt vanavond in Brussel verwacht voor tekst en uitleg. Morgen spreekt hij met José Manuel Barroso, de voorzitter van de Europese Commissie. Zijn woordvoerder zei vrijdag: „De Commissie maakt zich zorgen over de recente ontwikkelingen in Roemenië, vooral over acties die de feitelijke macht van onafhankelijke instellingen als het Constitutionele Hof lijken te verminderen.”

Al sinds zijn aantreden begin mei botst premier Ponta met president Basescu. De twee hebben een verschillende politieke achtergrond. Basescu komt voort uit de centrum-rechtse Democratisch Liberale Partij PDL. Ponta leidt een coalitie die zich centrum-links opstelt.

Vorige maand zette Ponta zwaar geschut in. Hij wilde naar de eurotop in Brussel, hoewel eerdere toppen waren bijgewoond door Basescu. De Roemeense president heeft veel ceremoniële functies, maar is ook verantwoordelijk voor buitenlands beleid, defensie en de inlichtingendiensten.

Het parlement, waarin Ponta een meerderheid heeft, gaf de premier gelijk, maar het Constitutionele Hof niet. Ponta reisde toch af naar Brussel en zette in eigen land een offensief in. Hij verving de voorzitters van Kamer en Senaat, ontsloeg de ombudsman, dreigde de rechters van het Constitutionele Hof met ontslag. Hij decreteerde dat het Hof niet alle maatregelen van het parlement mag toetsen, zette de procedure tot schorsing van de president in gang en veranderde de regels voor het referendum waarmee kiezers moeten besluiten over afzetting van de president. Dat allemaal in minder dan twee weken.

Schrijver Mircea Cartarescu noteerde gealarmeerd en boos in de Neue Zürcher Zeitung: „Hoe verdorven, corrupt en anti-democratisch ze ook waren, tot nu hebben de politieke leiders in Roemenië het niet gewaagd de essentie van de Roemeense democratie aan te tasten – de rechtsstaat met zijn instellingen.”

Parijs en Washington reageerden ongerust. Maandag belde de Duitse bondskanselier Angela Merkel op om te dreigen met sancties door de Europese Unie. Ponta reageerde laconiek: „Angela Merkel stemt niet op 29 juli”, de dag van het referendum over Basescu.

Het Constitutionele Hof heeft de afgelopen dagen de procedure tot afzetting van Basescu besproken. De schorsing is correct verlopen, bepaalde het Hof maandag. Daarbij ging het niet in op de vage beschuldigingen aan het adres van Basescu.

Maar gisteren oordeelde het Hof dat Ponta niet zomaar de regels kan veranderen. Volgens de geldende wet kan een president alleen worden afgezet als een meerderheid van alle Roemeense kiesgerechtigden daarmee instemt. Het parlement had hiervan gemaakt: een meerderheid van de kiezers die opkomen. Daardoor zou het veel gemakkelijker worden een president af te zetten.

Het Hof heeft een nieuwe variant: het referendum is alleen geldig als meer dan de helft van de kiezers komt stemmen. Dat biedt Basescu een uitweg. Veel Roemenen willen zich niet laten meeslepen in de strijd tussen premier en president en zien dit als lood om oud ijzer. Als ook de Basescu-aanhang thuisblijft, wordt mogelijk het quorum niet behaald.

Duidelijk is dat Ponta net zo agressief als zijn collega Orbán in Hongarije wil proberen instituties met macht naar zijn hand te zetten. Een verschil tussen de Hongaarse en de Roemeense Viktor is dat Orbán premier werd na een enorme verkiezingszege. Ponta werd premier nadat parlementsleden van de PDL waren overgelopen naar zijn Sociaal-Liberale Unie (USL).