Geen nieuwe ‘Betuwelijn’ in het IJmeer

De IJmeerlijn, een geplande verbinding tussen Almere en Amsterdam, is een nieuwe Betuwelijn. Het is tijd om dit project af te blazen, betogen Bert Hof en Carl Koopmans.

Almere streeft al jaren naar de IJmeerlijn. Dit is een directe spoorverbinding met Amsterdam via een lange brug of tunnel, met hierbij mogelijk een snelweg. Onderzoek toonde al eerder aan dat de voordelen beperkt zijn en de kosten hoog. Afgelopen week verscheen er opnieuw een ongunstige kosten-batenanalyse.

Voorstanders van de IJmeerlijn stellen dat de bestaande spoorverbinding tussen Almere en Amsterdam te weinig capaciteit heeft, helemaal als er zestigduizend woningen worden bijgebouwd in Almere. Het nieuwe onderzoek stelt daarentegen dat er geen problemen zijn met de capaciteit.

Ook wordt gezegd dat de IJmeerlijn veel tijdwinst oplevert, omdat ze zonder omweg van Almere naar Amsterdam loopt. De tijdbesparing blijkt evenwel beperkt. De gemiddelde reiziger bespaart zo’n tien minuten per enkele reis, van station tot station, maar daar komen de reistijd van huis naar station en die van station naar bestemming nog bij. De totale reistijd zal vaak nog steeds een klein uur zijn. Alleen voor de weinige mensen die zowel wonen, werken als recreëren naast IJmeerlijnstations wordt de reistijd echt kort.

Voorstanders van de IJmeerlijn stellen verder dat de files tussen Almere en Amsterdam zullen afnemen als forenzen de IJmeerlijn nemen. Volgens onderzoek met verkeersmodellen is het effect op het autogebruik daarentegen klein. Ook uit andere projecten blijkt dat auto en openbaar vervoer geen communicerende vaten zijn.

Voorstanders zeggen dat Amsterdam en Almere samen moeten functioneren als één stad, en dat hiervoor een metropolitaan ov-systeem nodig is. Dit is een inspirerend vergezicht, maar als een inwoner van Almere met een extra verbinding nog steeds een klein uur naar Amsterdam onderweg is, zal hij het niet ervaren als één stad. Dit geldt ook voor bedrijven die zich willen vestigen in de Amsterdamse binnenstad.

Wat de geplande bouw van 60.000 woningen betreft: de vraag naar woningen is inmiddels sterk gedaald. Hierdoor zijn nieuwe woningen minder nodig dan aanvankelijk werd gedacht. Als er al wordt gebouwd, dan is de Bollenstreek een gewildere locatie, zo toont een analyse van SEO Economisch Onderzoek. Hierbij komt nog bij dat Almere een deel van de woningen buitendijks wil bouwen, op nieuw aan te leggen eilanden. De kosten hiervan zijn aanzienlijk hoger dan van bouwen op bestaand land.

Tegenover de beperkte voordelen van de IJmeerlijn staan hoge kosten. In 2009 werden deze geschat op vier à vijf miljard euro. Het bouwen van een brug of tunnel is aanzienlijk duurder dan rails aanleggen op land. De baten bedroegen slechts circa 20 procent van de kosten. In 2011 kwamen enkele ingenieursbureaus met nieuwe kostenramingen die de helft lager waren. In de nieuwe kosten-batenanalyse bedragen de baten 40 procent van de kosten. De IJmeerlijn is dus nog steeds zeer onrendabel. Dit betreft de totale maatschappelijke rentabiliteit, niet alleen de financiële exploitatie. De Deense hoogleraar Bent Flyvbjerg, gespecialiseerd in grote projecten, heeft laten zien dat de kosten van grote infrastructuurprojecten vaak hoger uitvallen dan geraamd. Daarbij is het gebruik van spoorprojecten gemiddeld minder dan de helft van de voorspelling.

Ook wordt getracht om de kosten-batennormen te versoepelen bij de IJmeerlijn. Het kabinet heeft in 2009 besloten dat de IJmeerlijn er zou kunnen komen als de verhouding tussen kosten en baten vergelijkbaar wordt met andere projecten waarover een positief besluit is genomen. Uit een studie blijkt dat andere openbaarvervoerprojecten vaak toch doorgaan, ook als de baten kleiner zijn dan de kosten. Dit wordt kennelijk gezien als een rechtvaardiging om ook bij de IJmeerlijn onrendabel te investeren, maar dat is wel heel erg onrendabel als de baten – optimistisch berekend – slechts 40 procent van de kosten bedragen.

Al met al zou het verbazend zijn als de IJmeerlijn na de nieuwe studie nog steeds wordt gezien als een serieuze mogelijkheid. Blijkbaar is er dan niets geleerd van de Betuwelijn en de Noord-Zuidlijn.

We kunnen ons geld veel beter besteden. In een crisis weegt dit argument extra zwaar.