Eerst bont, dan blauw, dan vijftig tinten grijs

Filosoof, schrijver en tv-maker Stine Jensen schrijft elke dinsdag over media, populaire cultuur en hypes.

Vakantie. Tijd voor porna. Vijftig tinten grijs van E.L. James schijnt ‘miljoenen vrouwen’ in vuur en vlam te hebben gezet. Doutzen Kroes, Daphne Dekkers en Sylvia Witteman gingen mij voor, lees ik op de buikband.

Ik had de hype even aan mij voorbij laten gaan – na Shame en Girls („Wil jij mijn heroinehoertje spelen?”) kan het ook te veel worden met seks omdat het moet. Maar de sm-storm waait niet voorbij. Vijftig tinten grijs domineert de bestsellerlijsten; afgelopen week werd melding gedaan van massaal bezoek van vrouwen aan sex toys winkels en een heus baby-boom effect; the Guardian bracht vrijdag een quiz waarbij ik moest raden welke auteur welke pornoscène had geschreven en dit weekend moest ik een lang opinieartikel in dezelfde krant verwerken waarin werd gelegd dat ik ‘BDSM’ niet mag ‘demoniseren’ en dat Greys boek helaas geen correcte weergave geeft van het erotische domein.

Voor wie onder een steen lag of te druk was met het huishouden, nog even het verhaal: studente Anastasia Steele raakt in de ban van de mysterieuze sexy miljardair Christian Grey. Hij wil volledige controle over Anastasia’s leven en stelt een contract voor haar op. Zij moet zich als ‘de Onderdanige’ aan ‘de Dominante’ onderwerpen en haar pijngrenzen opschrijven. Wel of geen anale fisting? Hete was? Tepelklemmen? Steele tekent, want ze wordt enorm geil van Grey. Volgen de avonturen in de Rode Kamer van Pijn – de martelkamer is weliswaar geen pretje, maar het genot na een partijtje vastbinden overweldigend.

Mij storen vooral de Nederlandse reacties op het boek, waar de een de ander lijkt te willen overtreffen in een kijk-mij-nou-lekker-ruimdenkend zijn op seksgebied.

Lisette Thooft bijvoorbeeld vond het boek ‘spannend’ en ‘uitstekend vertaald’ („Holy shit, ik heb net ja gezegd. Ik word z’n Onderdanige” is zo’n vertaalbloempje). Volgens haar gaat het boek niet over de onderwerping van de man aan de vrouw, maar over een man die volledig is toegewijd aan een vrouw – „kom daar eens om in de doorsnee relatie”. Daphne Deckers: „Mij lijkt het gewoon escapisme; een erotische fantasie.De onschuldige, vrouwelijke hoofdpersoon en de mysterieuze, onbereikbare man met het getroebleerde verleden zijn standaard romantische personages.”

Natuurlijk, zeg ik met Thooft: vastbinden, hete was en anaal fisten zijn beslist een vorm van toegewijde aandacht. Ook Deckers slaat de spijker op de kop: het gaat om de erotische fantasie. Maar een Rode Kamer van Pijn, en keuzelijstjes over anaal fisten en genitale klemmen heel ‘doorsnee’ en ‘standaard’? Dan zien ze toch iets cruciaals over het hoofd. Vijftig tinten grijs gaat fantasieloos mee in de huidige pornonorm.

De filosoof Marjan Slob schreef ooit in haar boek Foute Fantasieën, dat we sado-masochistische fantasieën van vrouwen kunnen lezen als een ‘kleine filosofie van de ontvankelijkheid’ in tijden waarin vrouwen veel onder controle hebben. Maar daarvan is in Vijftig tinten grijs geen sprake. Anastasia is ook in het dagelijkse leven naïef en krachteloos.

Heus, ook ik sta best open voor een portie abjecte libertijnse porno op zijn tijd. Vochtige streken van de Duitse Charlotte Roche, waarin de hoofdpersoon douchekoppen inbrengt, vond ik bijvoorbeeld grotesk, grappig en briljant. Het boek nam de maatschappelijk benepen hygiènedwang op de korrel en daarmee was Roche grensoverschrijdend.

Vijftig tinten grijs is dat niet. Hier gaat het om gebrek aan verbeelding. Wie romantische traditionele fictie wil verkopen in tijden van porno, moet kennelijk een stevige tepelklem bijzetten. En zo worden anaal fisten, vastbinden en ophanging als heel gewoon gepresenteerd in een ‘romantisch escapistisch sprookje’.