Column

Robot roddelt met agent

Van christenen hoef je tegenwoordig ook niets meer te verwachten.

Op het partijcongres stemden de leden van het CDA onlangs voor een actief donorregistratiesysteem. Zoiets houdt in dat onze organen automatisch bezit worden van de staat. Het bestuur van het CDA had nog wel gewaarschuwd dat dit systeem in strijd is met de integriteit van het menselijk lichaam, en mij lijkt de aanpak in strijd met een religieuze overtuiging, maar de leden hielden voet bij stuk. Waarschijnlijk komt de chauffeur van Moeders voor Moeders binnenkort ook van staatswege langs bij zwangere vrouwen met een opvangkannetje voor hun urine. Alleen over de gedwongen afgifte van sperma zeggen de CDA-leden nog een nachtje te willen slapen.

Christenen en liberalen behoorden altijd tot de zachtmoedigen die de staatsmacht kritisch in de gaten hielden. Maar ze zijn om. Ze lijken het te hebben opgegeven. Nu de conservatieven en socialisten oprukken naar de verkiezingen zou je hopen dat nog iemand het kwetsbare individuele leven beschermt tegenover het collectief, maar veel tegenmacht laat zich niet meer horen.

Vorige week protesteerde de Fransman Simon Charbonneau – ‘militant ecoloog’ – in de krant tegen de Franse wet die automobilisten verplicht ademtests aan boord te hebben. Een voorbode, schreef hij, van een algemeen alcoholslot of erger. Voor je het weet zit in het dashboard verplicht een robot ingebouwd die gegevens over gedrag en gemoedstoestand van de bestuurder naar de politie flitst. We zijn in de greep van een totalitaire wereld, schreef Charbonneau. Kan die nieuwe regel niet worden vernietigd? Wegens onevenredige inbreuk op de burgerlijke vrijheden?

Wie denkt dat de Fransman overdrijft, moet maar even lezen wat onze eigen politie zoal doet met onze persoonlijke gegevens. Bits of Freedom, een beweging die zich inzet voor de digitale burgerrechten, liet zojuist weten dat de politie de privacynormen van de Wet politiegegevens op grote schaal overtreedt. Archieven met persoonlijke data worden niet geschoond, de beveiliging van databestanden voldoet niet en niemand houdt bij wie toegang heeft tot dossiers en archieven.

Over de hele linie is het flink mis bij de Nederlandse korpsen. Het slechtst scoort de Koninklijke Marechaussee: die schendt ruim 80 procent van de normen. Wie dan weer denkt dat Bits of Freedom overdrijft, moet de audit maar eens lezen die PricewaterhouseCoopers bij de Koninklijke Marechaussee heeft verricht.

Het is allemaal de oogst van één week. Signalen dat de burger letterlijk met huid en haar wordt uitgeleverd aan het nut van het algemeen. Het is vervolgens verbazend te zien hoe beige de burger dit lot ondergaat. Hoe braaf. Aan de ene kant een overheid die geen flauw idee heeft van burgerrechten en vrijheden. Die in het wilde weg ogen, nieren, sperma, data, DNA en persoonsgeschiedenis in beslag neemt en alle daaruit voortkomende informatie onbeveiligd online kwakt. Aan de andere kant de burger die schaapachtig grinnikt als je erover begint.

Waarschuw je tegen gevaren van dataverzameling en digitalisering, dan krijg je al gauw het verwijt dat je bang bent voor de stoomtrein en de computer. Op zijn best een ouwelijke digibeet ben je, op zijn slechtst een hysterische populist. Alsof je niet tegelijkertijd dolenthousiast kunt zijn over alle technologische innovatie en toch ook bezorgd om de rechten van het individu.

Over niet al te lange tijd zit ook in uw auto een robot, de Chinese robot Qin, die gezellig met de politie over u roddelt. Qin zegt dat u volgens uw Albert Heijn Bonuskaart ongewoon veel augurken hebt ingeslagen; uw rijgedrag zou weleens kunnen voortvloeien uit zwangerschap. Op last van het CDA wordt Moeders voor Moeders ingeschakeld. Uw urine wordt opgevangen. Nu zit uw DNA in de onbeveiligde onlinedossiers van de overheid. De verzekeringsmaatschappijen komen eens kijken. Denkt u dat ik overdrijf?

Misschien hebt u gelijk en is deze ontwikkeling te ingewikkeld om er op eigen houtje iets tegen te doen. Dat zegt u tenminste voortdurend. Maar u zou kunnen beginnen voorzichtig te zijn met het rondstrooien van uw persoonlijke gegevens.

Ten tweede zou u zeggenschap kunnen eisen. Als de overheid een techniek gebruikt, wilt u meedenken over die techniek.

Ten derde kunt u als kiezer hameren op grondrechten en burgerrechten. De integriteit van het menselijk lichaam, het recht op een eerlijk proces, dat soort dingen. Want we kunnen wel blijven roepen welke geweldige kansen ontstaan voor de democratie in dit digitale tijdperk, maar dan hoeven we niet meteen al onze rechten overboord te gooien. Het zou een mooie nieuwe leuze zijn voor dit tijdsgewricht: geen democratie zonder rechtsstaat. No representation without individualisation.

Als u mij te populistisch vindt, en dat vindt u, en als u niet naar mij luistert en de problemen verwaarloost, dan staan straks de echte populisten op. Die zijn dan helemaal niet enthousiast over al het nieuwe en willen – ‘Hun internet, ons Nederland’ – dat Nederland zich uit het internet terugtrekt. Kom dan niet bij mij klagen. En zeg niet dat ik het niet heb gezegd.