Rusland verteert verlies van Oezbekistan niet

Nieuwsanalyse

Oezbekistan trekt zich terug uit een militair verbond met Rusland. Een geopolitiek gevoelig verlies voor Moskou.

Een gevoelig geopolitiek verlies kan eruit zien als een fax met slechts een paar regels tekst. Met zo’n fax schortte Oezbekistan vorige week zijn lidmaatschap op van de Collectieve Veiligheid Verdrag Organisatie (CSTO), een soort ‘oosterse’ versie van de NAVO.

Rusland is informeel leider van dat verbond. De andere leden zijn Armenië, Kirgizië, Tadzjikistan, Kazachstan, Wit-Rusland en, tot voor kort dus, Oezbekistan. Voor Moskou is de alliantie een instrument om deze ex-Sovjetrepublieken aan zich te binden. Vandaar dat het vertrek van Oezbekistan een pijnlijke slag is voor Moskou. Het is gezichtsverlies voor president Poetin in de internationale politieke arena, waar hij momenteel toch al niet veel gezag geniet vanwege zijn opstelling in de kwestie Syrië.

En het ging toch al niet zo goed met de CSTO. De organisatie is de afgelopen jaren in hoog tempo verworden tot een tamelijk onbeduidende club waarvan de leden vooral onderling ruziën. De CSTO, die onder meer als doel heeft de regionale veiligheid te garanderen, heeft in geval van crisis de beschikking over 3.500 soldaten. Meer willen de leden niet toezeggen. Oezbekistan en Tadzjikistan hebben een conflict over water. Azerbajdzjan en Georgië hebben de CSTO eerder al verlaten, Georgië na de oorlog met Rusland in 2008.

Voor Rusland blijft de symbolische waarde van het verbond niettemin groot. Het Kremlin is dan ook ontstemd. Het plaatsvervangend hoofd van de commissie voor Defensie en Veiligheid van de Russische Senaat, Nikolaj Fedorjak, waarschuwde woensdag dat Oezbekistan spijt zou krijgen. „Het is betreurenswaardig dat het deze stap heeft genomen zonder na te denken over de consequenties.” De Russische ambassadeur in Tasjkent voert vandaag „crisisoverleg” met president Karimov.

Wat Oezbekistan heeft bewogen, is onduidelijk. In zijn A4’tje zegt Tasjkent alleen dat zijn mening niet serieus werd genomen. Maar volgens Russische en Amerikaanse analisten spelen er andere dingen.

Oezbekistan zou op het punt staan een militair akkoord te sluiten met de VS. De Amerikanen zouden een legerbasis in het land krijgen, die ze nodig hebben voor de terugtocht uit buurland Afghanistan in 2014. In ruil daarvoor zou Karimov (veel) geld krijgen. Geld dat hij onder meer nodig heeft om de corrupte elite rond hem tevreden te houden. En, in toenemende mate, ook om zijn bevolking, koest te houden. De bevolking, vreest hij, zou weleens geïnspireerd kunnen raken door de opstanden in de Arabische wereld. De Oezbeken hebben al meer dan twintig jaar te maken met onderdrukking.

Maar Karimov kan de deal met de VS niet sluiten zolang zijn land lid is van de CSTO. Vorig jaar stemde de organisatie in met een door Rusland bedachte regel dat leden toestemming moeten krijgen van alle lidstaten als zij andere landen legerbases in hun land willen geven. Dat komt neer op een veto voor Rusland. Rusland verzet zich tegen elke aanwezigheid van Amerikaanse troepen in Centraal-Azië, ook in Kirgizië, waar de VS een luchtmachtbasis hebben. Moskou vreest dat Washington de Centraal-Aziatische landen uit de Russische invloedssfeer wil halen.

Toch betekent het vertrek uit de CSTO niet dat Oezbekistan in het kamp van de Amerikanen zit. De afgelopen jaren deed Karimov nu eens zaken met Moskou en dan weer met Washington, al naar gelang wat het hem het meeste opleverde. In 2001 kregen de VS ook al eens een legerbasis ter beschikking gesteld, maar in 2005 moesten die weer dicht omdat Washington kritisch was geweest over het bloedbad dat Karimov had aangericht onder opstandige burgers in Andizjon.

Datzelfde jaar sloot Oezbekistan zich ook weer aan bij de CSTO. Een paar jaar daarvoor had het zijn lidmaatschap eveneens opgeschort. De grillige Karimov kan zijn jongste beslissing zo weer herroepen.