'Per dag plegen twee Italianen zelfmoord door de crisis'

De aanleiding

„Gemiddeld twee Italianen per dag plegen zelfmoord als gevolg van de economische crisis”, rapporteerde deze krant afgelopen dinsdag in een coververhaal. De crisis zou zich ook in zelfmoordcijfers uitdrukken in Italië. Ook veel Italiaanse media maken daar melding van. Tijdens de redactievergadering van nrc.next ontstond er discussie: klopt dit eigenlijk wel? next.checkt zocht het uit.

Waar is het op gebaseerd?

De conclusie dat „gemiddeld twee Italianen per dag zelfmoord plegen als gevolg van de economische crisis” is gebaseerd op een publicatie van Eures, het Italiaanse instituut voor sociaal en economisch onderzoek. Dat publiceerde in april een rapport met de titel Zelfmoord in Italië in een tijd van crisis.

De cijfers in dat onderzoek zijn een weergave van zelfmoorden in Italië tussen 2001 en 2010. Eures beschrijft meerdere trends die zich in deze periode hebben voorgedaan. Zo zagen zij een verband tussen de heersende economische crisis in het land en een toename van het aantal zelfmoorden vanwege financiële redenen.

En, klopt het?

In het stuk redeneerde nrc.next als volgt: in 2010 pleegden 362 werklozen en 336 zelfstandige ondernemers zelfmoord in Italië. Dat is dus, opgeteld, ongeveer één werkloze en één ondernemer per dag. Dat werd vervolgens vertaald naar ‘twee zelfmoorden als gevolg van de economische crisis’ per dag.

Maar die redenering houdt geen stand. Niet elke werkloze (of ondernemer) die zelfmoord pleegt, doet dat vanwege zijn of haar financiële situatie. En niet elke zelfmoord met financiële motieven is zonder meer het gevolg van de crisis. De conclusie dat twee personen per dag zelfmoord plegen door de crisis kan niet worden getrokken uit de gepresenteerde cijfers, en is alleen om die reden al ongefundeerd.

Maar in hetzelfde Eures-onderzoek staan ook data die wel bruikbaar zijn. Het onderzoeksbureau publiceerde, naast het beroep van de zelfmoordenaar, ook de motieven zoals die door de politie zijn genoteerd. De cijfers van Eures lopen van 2001 tot 2010. ‘Financiële omstandigheden’ waren volgens Eures de oorzaak van ongeveer 6,1 procent van het totaal aantal zelfmoorden in 2010. Dat is iets minder dan in 2009 (6,6 procent), maar aanzienlijk meer dan de jaren daarvoor (tussen 2006 en 2008 gemiddeld 4,4 procent).

Eures ziet daarmee „het directe verband tussen het fenomeen ‘zelfmoord met financieel motief’ en de crisis” bevestigd. Hoeveel zelfmoorden daadwerkelijk direct tot de crisis te herleiden zijn, is dus niet bekend. Maar volgens Eures zorgt de crisis in ieder geval wel voor meer zelfmoorden.

Die conclusie is niet onomstreden. Eures zegt zijn berekeningen te hebben gemaakt „op basis van data van Istat”, het Italiaanse bureau voor de statistiek. Maar Istat onderschrijft de bevindingen van Eures geenszins. Cijfers over zelfmoordmotieven worden opgesteld vanuit politierapporten, maar die bieden volgens een woordvoerder van Istat „significante beperkingen met betrekking tot statistiek”. Volgens Istat is er statistisch gezien geen bewijs dat in Italië meer zelfmoorden worden gepleegd als gevolg van de economische crisis.

Het totaal aantal zelfmoorden in Italië is dan ook niet significant gestegen sinds het begin van de crisis in 2009. Er is een kleine toename waarneembaar sinds 2008 (van 2.828 naar 3.048 in 2010), maar dat aantal zit nauwelijks boven het jaargemiddelde sinds het begin van de eeuw (zo’n 3.016 zelfmoorden per jaar) en is bijvoorbeeld lager dan in 2006 (3.061).

Een andere belangrijke kanttekening bij dit alles is dat de recentste cijfers stammen uit 2010. Dat is slechts één jaar na het begin van de crisis. Ook hierdoor is er moeilijk een uitspraak te doen over de effecten van de crisis op zelfmoordcijfers in Italië.

Conclusie

Deze krant stelde dat „gemiddeld twee Italianen per dag zelfmoord plegen als gevolg van de economische crisis”. Die conclusie werd getrokken op basis van zelfmoordcijfers onder werklozen en ondernemers. Die cijfers zijn niet toereikend. Eures constateert een toename van het aantal zelfmoorden om financiële redenen, maar het veronderstelde verband met de economische crisis is daarmee niet zonder meer bewezen. Volgens het Italiaanse bureau voor de statistiek – de bron van de zelfmoordcijfers – is daar statistisch gezien geen bewijs voor. Het totaal aantal zelfmoorden in Italië is sinds de crisis ook niet significant toegenomen. Daarnaast stammen de recentste gegevens uit 2010, dus over de jaren erna – toen de crisis het hevigst woedde – is geen conclusie te trekken. next.checkt beoordeelt de uitspraak dan ook als ongefundeerd.