Dit is pas echt laag

De Britse bank Barclays manipuleerde jarenlang cruciale rentetarieven. De vraag is welke banken nog meer meededen.

Redacteuren Financiën

John Le Carré had het kunnen verzinnen. Een verhaal over machtige bankiers die rentetarieven dusdanig manipuleren dat hun banken er beter voor lijken te staan dan in werkelijkheid het geval is, en die zo beleidsmakers, toezichthouders en uiteindelijk het grote publiek een rad voor ogen draaien.

Het zou een geheide bestseller worden.

Alleen is dit geen fictie, maar het zoveelste schandaal in de financiële wereld. Een schandaal over Libor en Euribor, twee rentetarieven die banken aan elkaar berekenen voor ‘interbancaire’ leningen; die wereldwijd invloed hebben op de spaarrente die je ontvangt, de hypotheekrente die je betaalt en de kosten die je voor je creditcard maakt; die toezichthouders vertellen hoe groot het onderlinge vertrouwen is tussen banken en daarom de basis vormen voor beleid, ja voor het wereldwijde financiële stelsel.

Maar ook tarieven, zo blijkt nu, waarmee jarenlang is gerommeld. Niemand die het controleerde. Niemand die het zag.

Wereldwijd is ruim 900.000 miljard dollar aan financiële producten gebaseerd op de Libor. Kleine bewegingen van deze rente hebben invloed op deze financiële producten.

De totstandkoming van interbancaire rentetarieven gaat ongeveer zo: dagelijks geven de grootste banken aan voor welk tarief zij aan elkaar denken te kunnen lenen. Vijftien à twintig banken (waaronder Rabobank) doen dit in Londen voor de Londense City (Libor) en 44 banken doen dit in Brussel voor de eurozone (Euribor). Uit die cijfers worden gemiddelden gedestilleerd en die tarieven zijn die dag maatgevend. Maar wat als banken geen reële tarieven doorgeven, maar tarieven die die dag beter uitkomen? Hoe betrouwbaar is dit systeem dan nog?

De meeste aandacht gaat uit naar de Londense City, en in het bijzonder naar het Britse Barclays. Drie bestuurders van die zakenbank, inclusief bestuursvoorzitter Bob Diamond, stapten deze week op, nadat malversaties binnen hun bedrijf aan het licht waren gebracht door de Britse toezichthouder. Die onderschepte een trits e-mails van de zakenbank, waaruit blijkt dat medewerkers van Barclays rentetarieven doelbewust en tegen de regels in beïnvloedden.

Rentespecialist Barclays (in 2005): „Hi allemaal, om je even te informeren, ik ben er maandag pas rond het middaguur.”

Handelaar Barclays: „Middaguur? Wie dient dan voor mij de lage tarieven in? hehehe.”

Uit een andere mail, uit 2006. Rentespecialist Barclays: „Ik zet hem op 90, hoewel 91 is wat ik zou moeten doorgeven.”

Handelaar: „Als ik ooit met pensioen ga en ik schrijf een boek over onze business dan schrijf ik jouw naam in gouden letters.”

Rentespecialist: „Ik heb liever dat dit in geen enkel boek terechtkomt.”

Maar ook andere banken hebben mogelijk boter op het hoofd. Uit mails die de Britse toezichthouder onderschepte, blijkt hoe medewerkers van allerlei banken overleg pleegden over de rentetarieven. Dat maakt de affaire zo explosief. „Dit is niet een probleem dat exclusief voor het Verenigd Koninkrijk geldt”, concludeerde eurocommissaris Joaquín Almunia gisteren alvast. De commissaris die over mededinging gaat, zei te verwachten dat meer banken en dus meer landen betrokken zullen blijken te zijn bij het manipuleren van de tarieven.

Zoals dat gaat bij een groot schandaal: het liefste is niemand verantwoordelijk. Rabobank, ING en ABN Amro mogen dagelijks tussen 10.45 en 11.00 uur hun tarieven waartegen zij denken te kunnen lenen in een programmaatje van mediabedrijf Thomson Reuters invullen. Wie dat controleert? De banksector zelf. Ook De Nederlandsche Bank bevestigt desgevraagd dat zij geen rol heeft bij het toezicht op de totstandkoming van de tarieven.

In zekere zin doen de interbancaire rentetarieven denken aan de rol van kredietbeoordelaars (die onder meer de leencapaciteit van overheden bepalen) in het huidige financiële systeem. Die clubjes begonnen ooit ook bescheiden, maar hun invloed groeide gestaag omdat beleggers en toezichthouders niet alle tijd hebben om ieder individueel bedrijf of land door te lichten op kredietwaardigheid. De sector én centrale banken maakten zelf het oordeel van bureaus als Moody’s en Standard & Poor’s zo invloedrijk, terwijl de kredietcrisis toonde dat hier grote risico’s aan kleven. De commerciële bureaus gaven te gretig oordelen af om omzet te draaien en hadden niet in de gaten dat allerlei Amerikaanse hypotheken veel riskanter waren dan zij dachten.

De rentetarieven waar nu discussie over is, zijn de afgelopen decennia ook van steeds groter belang geworden. Terwijl de manier waarop die tarieven tot stand komen nog stamt uit vervlogen tijden. Eurocommissaris Almunia gisteren: „Ik denk dat deze activiteit slecht gereguleerd is en slecht gecontroleerd.”

De eventuele schade? Dat is waarschijnlijk de moeilijkste vraag om te beantwoorden. Bij Barclays werden de ene keer hogere tarieven en dan weer lagere tarieven gegeven dan het tarief waartegen de bank werkelijk dacht te kunnen lenen bij andere banken. Een van de motieven om een lage rente door te geven, was om de bank sterker te laten lijken. Want als Barclays tegen een laag tarief van andere banken kon lenen, betekende dat dat deze banken blijkbaar veel vertrouwen in de Britse bank hadden.

Een ander motief voor een lage rente kon zijn dat een paar individuele effectenhandelaren daar handelswinst mee konden maken. Maar het kan zijn dat op dat moment andere onderdelen van de bank juist verliezen leden door een lagere rentestand.

Hetzelfde geldt voor consumenten. Wanneer zijn zij benadeeld? Rond de herfst van 2008 bestaan er aanwijzingen dat banken structureel te lage tarieven afgaven om maar te tonen dat zij niet zwak zouden zijn. Huizenbezitters met een variabele hypotheekrente hebben hier eerder voordeel dan nadeel van gehad.

Een beetje cynicus zou kunnen stellen dat de bankiers wellicht geholpen hebben de economische crisis minder erg te maken. Is één onderdeel van de crisis niet het gebrek aan vertrouwen? Als bankiers met gemanipuleerde rentestanden vertrouwen in elkaar veinzen is dat stukken beter dan dat ze hun wantrouwen de vrije loop laten.

Nou ja, zo lang het niet uitkomt.