Zijn wil is wet

Achter het vertrek van twee PVV’ers gaan structurele problemen in de partij van Wilders schuil. De paranoïde sfeer moest de partij een keer opbreken.

Politiek redacteuren

Zij stonden met zijn tweeën in een nis van Nieuwspoort. De eerste verslaggevers verlieten de persconferentie van Geert Wilders, lopend door een lange gang. Gisterochtend, even voorbij half twaalf – een nieuwe rel in de PVV stond op uitbreken.

Marcial Hernandez hield een verslaggever staande. „Wij hebben iets”, zei hij, zonder ogenschijnlijke aanleiding. Wim Kortenoeven stond ernaast. „Wij stappen eruit”, vertelde hij terloops.

Eruit? De PVV had net, vol trots en met de bekende grote woorden, zijn nieuwe verkiezingsprogramma gepresenteerd. Het zou, na superzaterdag, een „daverende dinsdag” worden, zei Wilders: Hún Brussel, óns Nederland.

Hernandez typte op zijn smartphone. „Het staat nu op Twitter.” „Mooi zo”, zei Kortenoeven. Bij zich droegen ze de uitgetypte speeches waarmee ze de PVV en Wilders het navolgende uur met de grond gelijk zouden maken.

Daarna kwamen de camera’s, de instant commentaren, en de reactie van Wilders natuurlijk, die meende dat er messen in zijn rug gestoken waren. De PVV was opnieuw getroffen door een splijtende controverse. En opnieuw was het niet gelukt de ruzie binnenskamers te houden.

De oorzaken zijn niet ingewikkeld. Toen de twee aanstichters van de zoveelste PVV-affaire aan het einde van de middag drie uur vrijmaakten om in het Haagse hotel Corona hun vertrek toe te lichten, bevestigden ze, nog altijd zwaar geëmotioneerd, een beeld dat deze krant de afgelopen maanden, in gesprekken met vele andere PVV’ers, al had gekregen. De partij van Geert Wilders heeft twee structurele tekortkomingen, waarvoor geen eenvoudige oplossingen bestaan. De partij is te zeer afhankelijk van één man. En de partij probeert links en rechts in zijn geledingen te verenigen – maar dat blijkt steeds ingewikkelder te worden.

Het allergrootste manco is dat in de PVV, afhankelijk als ze is van Wilders, geen open gesprek over inhoudelijke meningsverschillen of tekortkomingen van de leider mogelijk is, vertelden Hernandez en Kortenoeven. Ze schetsten hoe PVV’ers soms tien minuten voor de fractievergadering met de vuist op tafel sloegen. Nu is het genoeg. Ik pik het niet meer. Dat werk.

„En dan zitten we daar in de fractie, en zegt Geert: dat en dat onderwerp vind ik helemaal niks. Precies het onderwerp waar die collega tien minuten eerder van zei: en nu zeg ik de waarheid. Niet dus. Hij zwijgt. Hij kijkt weg. En daarna zie je iedereen wegkijken. En blijft er van al die moed niets over. Helemaal niets”, zei Hernandez.

„Een ruggengraat van slagroom”, zei Kortenoeven.

Krachtig politiek leiderschap, zoals Wilders dat etaleert, creëert altijd afhankelijkheid. De PVV-leider is in de politieke arena nu eenmaal verbaal begaafd en tactisch slim. Geen politicus die zo scherp de zwakte van zijn opponenten blootlegt.

Maar binnenskamers bij de PVV heeft dat als keerzijde dat alle andere Kamerleden volledig afhankelijk van hem zijn. Ze hebben maar te luisteren. Tegenspraak is zelden mogelijk. „Een groepsproces dat elke creativiteit doodslaat”, zei Kortenoeven. Een paranoïde atmosfeer. Hernandez: „Een eigen opvatting is gevaarlijk. Iedereen probeert bij Geert in het gevlei te komen.”

Een enkeling trok er zich niets van aan. Ze zagen enkele malen hoe justitiewoordvoerder Lillian Helder binnenskamers van leer trok tegen Wilders, bijvoorbeeld toen hij vorig jaar voorstelde rechters voortaan te ontslaan. „Die vrouw heeft ballen”, zei Hernandez bewonderend. „Ze werd gekielhaald in de fractie. Maar ze hield stand.”

En zelf maakten ze keer op keer mee dat hun ideeën werden genegeerd of, erger, met cynische wisecracks werden weggehoond. Hernandez, oud-majoor bij de landmacht, had moeite met aanhoudende bezuinigingen op defensie. Kortenoeven, buitenlandwoordvoerder, wilde aandacht voor mensenrechten en een Nederlandse bijdrage aan de internationale bestrijding van moslimterreur. Wilders ging af op de peilingen, zeiden ze, Henk en Ingrid hadden andere prioriteiten, Europa bijvoorbeeld, en dus hadden ze hun mond maar weer te houden.

Het leidde ertoe dat ze permanent kort werden gehouden. Praten met de media werd tot een minimum beperkt. Mondelinge vragen? Liever niet. Een coterie rond Wilders, door de twee „het politbureau” genoemd, deed er alles aan een hele serie Kamerleden niet in contact met de buitenwereld te brengen. Zij noemden vooral vicefractievoorzitter Fleur Agema, secretaris Martin Bosma en fractiebestuurslid Louis Bontes als de mensen die de rest van de fractie kort houden. En als ze zich eens een keer niet aan de discipline hielden, volgden vanzelf de cynische commentaren en kwaaie sms’jes. „Ik vraag me wel eens af waarom ik het zo lang heb volgehouden”, zei Kortenoeven.

Zij broedden kortom al geruime tijd op de actie die ze gisteren uitvoerden. Nieuwe bezuinigingen op defensie in het conceptverkiezingsprogramma, dat ze begin juni een half uurtje mochten inzien, zette ze op scherp. Ze mochten hun bezwaren kenbaar maken – maar niemand luisterde. Daarna ging het zoals het altijd gaat. Ze hoorden niets. Ze moesten maar afwachten wat de partijtop uiteindelijk in het programma zou schrijven. Ze kregen het gisterochtend om half tien. De partijleider zou het een uur later presenteren. 600 miljoen euro extra bezuinigen op defensie – en geen discussie graag.

Het was mooi geweest voor Marcial Hernandez en Wim Kortenoeven. Klaar. Finito. En dus liepen ze naar perscentrum Nieuwspoort, met hun vooraf geschreven speeches, en gingen ze voor één keer de waarheid zeggen – over dat politbureau, over de leegte van Geert, over de vernederingen die ze de laatste jaren moesten doorstaan.

Rudy Andeweg, de politicoloog, signaleerde jaren terug al dat de Nederlandse populist die het wantrouwende electoraat op links én rechts aan zich weet te binden, een goede kans maakt structureel de grootste te worden. Wilders begreep dat, en ging harde woorden over de islam en Europa combineren met zachte woorden over de zorg en uitkeringen. Electoraal misschien slim – maar uiteindelijk onmogelijk om een voornamelijk rechtse fractie aan te binden.

Want dat bleek gisteren ook: Marcial Hernandez en Wim Kortenoeven hadden het helemaal gehad met al die zachte verhalen over de zorg. Als zij moeten kiezen tussen internationale veiligheid of snijden in de steeds oplopende zorgkosten, is dat geen ingewikkelde vraag. Zij zijn altijd rechts georiënteerd geweest, benadrukken ze, dus het heeft ze altijd wat bevreemd dat zoiets als de zorg zo hoog op de PVV-agenda terecht is gekomen.

Het klopt niet. Het is wezensvreemd aan hun partij. „Mooi natuurlijk, dat wij voor mensen met rollators opkomen”, zei Hernandez. „Maar als ik moet kiezen ga ik altijd voor een sterke defensie.”

Lees het achtergrondverhaal van Tom-Jan Meeus en Huib Modderkolk over het leiderschap van Wilders uit NRC Weekend van afgelopen zaterdag via nrcnext.nl/links