Impotent, ADHD, te dik? GSK had dé pil

GlaxoSmithKline heeft antidepressiva voor jongeren gepromoot– terwijl zij hiervan agressieaanvallen en zelfmoordneigingen kunnen krijgen. Na jaren procederen is de zaak nu geschikt.

Rotterdam. Het Britse farmaciebedrijf had er een enorm bedrag voor opzij gezet: GlaxoSmithKline (GSK) reserveerde vorig jaar 3,5 miljard dollar voor de schikking van een hele serie rechtszaken in de VS.

Dat was een verstandige beslissing. Na jaren van procederen werd maandag bekendgemaakt dat GSK in totaal 3 miljard dollar (circa 2,4 miljard euro) betaalt om zaken over de misleiding van medicijngebruikers te schikken. Met dit bedrag koopt de farmaciegigant niet alleen strafvervolging af, maar schikt het ook een reeks civiele zaken die advocaten van patiënten hadden aangespannen.

De GSK-zaak is historisch. De schikking op het gebied van ‘gezondheidszorgfraude’ is de grootste in de Amerikaanse geschiedenis, zo maakte het Amerikaanse Openbaar Ministerie bekend. En hoewel de rechter de overeenkomst officieel nog moet goedkeuren, laten de documenten geen twijfel bestaan over de schuldvraag. GlaxoSmithKline – motto: ‘do more, feel better, live longer’ – heeft zwart-op-wit bekend dat het consumenten heeft misleid en de wet heeft overtreden om meer medicijnen te kunnen verkopen. „GSK geeft expliciet en onomwonden toe dat het de genoemde strafbare feiten heeft gepleegd en schuldig is aan deze feiten”, staat in de stukken.

GSK heeft toegegeven dat het doctoren heeft aangemoedigd medicijnen voor te schrijven voor patiënten voor wie ze niet bedoeld waren. Het gaat om de middelen Paxil, Wellbutrin en Avandia.

Paxil (dat ook bekend staat onder namen als Paroxetine, Seroxat, Aropax) en Wellbutrin (Bupropion) zijn antidepressiva voor volwassenen. Bij jongeren onder de achttien jaar is geen effect aangetoond. Sterker nog: zij kunnen last krijgen van bijwerkingen, zoals migraine en agressieaanvallen. Uit onderzoek dat GSK zelf uitvoerde, bleek dat sommige jongeren er na gebruik van het middel zelfs slechter aan toe waren dan ervoor. En dat er ook een verhoogd risico op zelfmoord bestaat.

Deze onderzoeksgegevens kwamen GSK slecht uit: het bedrijf zag kansen op de groeiende markt voor kinderpsychiatrie. Daarom liet de farmaceut een wetenschappelijk artikel schrijven door een ingehuurde kracht, die selectief putte uit de onderzoeksgegevens. In het artikel, dat GSK gepubliceerd kreeg in een Amerikaans wetenschappelijk tijdschrift, werd de indruk gewekt dat Paxil een gunstig effect kon hebben op jongeren. Het Amerikaanse OM betitelt dat artikel nu als ‘onjuist’ en ‘misleidend’.

De tekst werd gebruikt om het antidepressivum actief te promoten. Een netwerk van 1.900 vertegenwoordigers trok met de publicatie door de VS om artsen persoonlijk aan te moedigen Paxil voor te schrijven. De intensieve marketingactiviteiten leidden ertoe dat Paxil in de top tien van voorgeschreven middelen in de VS terechtkwam. In 2001 en 2002 werd voor meer dan 1,8 miljard dollar (1,4 miljard euro) van het medicijn verkocht.

Dergelijke praktijken waren er ook rond een ander geneesmiddel, Wellbutrin. De Amerikaanse zorgautoriteit had het middel goedgekeurd voor de behandeling van depressies bij volwassenen. Maar de vertegenwoordigers van GSK moedigden artsen aan het middel ook voor te schrijven voor een hele reeks andere aandoeningen, zoals overgewicht, ADHD, impotentie, drank- en gokverslaving. GSK-verkopers omschreven het middel als de „happy, horny, skinny pill”. Uit de tientallen pagina’s bewijsmateriaal die het OM openbaar heeft gemaakt, wordt ook duidelijk dat GSK alle klassieke middelen inzette om de omzet te verhogen. Artsen die veel recepten voor Paxil of Wellbutrin uitschreven, werden gefêteerd. Zij werden uitgenodigd voor ‘congressen’ op tropische locaties. De farmaceut organiseerde ook lokale ‘klankbordgroepen’ van artsen, die samen leuke dingen gingen doen.

In hoeverre de gezondheid van patiënten in gevaar is gekomen, is achteraf moeilijk vast te stellen. Maar in 2010 schikte GSK al voor 750 miljoen dollar in rechtszaken over Avandia, de merknaam van een middel dat ouderdomsdiabetes dempt. Het Britse farmaciebedrijf had gebruikers geen volledige informatie verstrekt over de veiligheid ervan: in 2007 publiceerde The New England Journal of Medicine een meta-analyse waaruit bleek dat het medicijn de kans op een hartaanval met 43 procent verhoogt.

Intern, zo bleek later uit bedrijfsdocumenten, erkende GSK dat de conclusie klopte. Maar publiekelijk verklaarde de fabrikant dat het artikel ‘onvolledig bewijs’ bevatte en dat ze het oneens was met de uitkomst.

De zaken rond GSK staat niet op zichzelf. Lilly, een concurrerend farmaciebedrijf, betaalde in januari 2009 een afkoopsom van 1,4 miljard dollar (ruim 1,1 miljard euro) nadat het zijn antipsychoticum Zyprexa jarenlang had gepromoot voor gebruik door bejaarden tegen dementie, depressie en slapeloosheid – in de wetenschap dat diabetes een bijwerking is van dit medicijn.

In Amerika wordt sinds enkele jaren hard opgetreden. Maar Europese geneesmiddelenautoriteiten kunnen weinig beginnen tegen een zaak als deze. Dat bleek bijvoorbeeld na het vijf jaar durende onderzoek dat de Britse geneesmiddelenautoriteit naar GSK had uitgevoerd. De Britse landsadvocaten concludeerden toen dat zonder wetswijziging strafrechtelijke vervolging niet mogelijk was.