Elke vrouw moet buiten altijd uitkijken

Een Britse studente werd vorige week aangerand op het Tahrirplein in de Egyptische hoofdstad. Het was geen incident. Kairo is synoniem geworden met seksueel geweld tegen vrouwen.

Vrouwen, hier op een metrostation in Kairo, hebben in Egypte eigen wagons. Daarbuiten moeten zij altijd op hun hoede zijn voor mannen die hen lastig vallen. Foto Carsten Koall/Getty Images

Op het gazon voor cultureel centrum Darb 1718 in Oud-Kairo liggen hippe Egyptische jongeren languit in oranje zitkussens te luisteren naar een concert van singer-songwriter Aja Mustafa. Binnen kuieren bezoekers langs een tentoonstelling gewijd aan seksueel geweld tegen vrouwen.

Hier zullen vanavond geen vrouwen lastiggevallen worden. Maar wanneer ze straks naar huis gaan, zullen ze allemaal op hun hoede zijn: in de metro, in de taxi, op straat. „Elke vrouw die in Kairo woont, wordt er elke dag mee geconfronteerd”, zegt kunstenares Noha Samir. „Het enige wat je kan doen is een soort mentale luchtbel creëren rond jezelf waarmee je jezelf van de buitenwereld afschermt.”

Samir heeft een installatie gemaakt rond een blauwe beha. Dat verwijst naar de vrouw die in december vorig jaar werd afgeranseld en deels uitgekleed door soldaten nabij het Tahrirplein. De beelden ervan gingen via YouTube de wereld rond.

Sinds de aanranding van CBS-journaliste Lara Logan op het Tahrirplein op 11 februari 2011, de dag van het aftreden van president Mubarak, is Kairo synoniem geworden met seksueel geweld tegen vrouwen. Vorige week, te midden van het feestgedruis rond de verkiezing van Moslimbroeder Mohammed Morsi tot president, was het opnieuw raak.

Natasha Smith, een 21-jarige studente journalistiek uit Groot-Brittannië, was op het Tahrirplein aan het filmen voor een documentaire over vrouwenrechten in Egypte toen ze werd aangevallen door een groep mannen. „Mijn vriend deed zijn best om mij vast te houden, maar honderden mannen sleurden mij stampend en schreeuwend weg”, schreef Smith op haar blog. „Deze mannen, honderden van hen, waren veranderd in beesten... Ze betastten mijn borsten en duwden hun vingers in mij waar ze maar konden.”

Andere Egyptenaren schoten Smith uiteindelijk te hulp en smokkelden haar het plein af onder een lichaamsbedekkende sluier. Haar relaas lokte de gebruikelijke reacties uit: sympathiebetuigingen, ongeloof, racistische opmerkingen. En ook het vaak gehoorde excuus dat de daders vast zijn betaald door het oude regime om het Tahrirplein in een kwaad daglicht te plaatsen.

„Mensen zijn altijd op zoek naar excuses om te ontkennen dat Egypte een probleem heeft”, zegt Engy Ghozlan van Harassmap.org, een organisatie die aan bewustmaking doet en die de tentoonstelling mee heeft georganiseerd. „Wat had ze ook aan? Wat deed ze daar eigenlijk? Het was zeker een buitenlander. Maar al die excuses kunnen niet verhullen dat dit dag in dag uit gebeurt in de straten van Kairo en niet alleen op het Tahrirplein.”

Seksuele intimidatie in Egypte bestrijkt een breed spectrum: het gaat van vunzige opmerkingen op straat tot de groepsverkrachtingen op het Tahrirplein. Waarom het probleem juist in Egypte zulke extreme vormen aanneemt, is een vraag die velen hebben proberen te beantwoorden.

Schrijver Alaa al-Aswany zegt graag dat de reden onderdrukking is, en dat democratie de oplossing is. Ook Noha Samir ziet een relatie tussen onderdrukking en seksueel geweld. „Ik zeg niet dat democratie alles gaat oplossen. Maar ik geloof wel dat dit probleem gaat afnemen naarmate echte democratie in Egypte toeneemt.”

Eén aspect komt bijna nooit ter sprake: seks.

Een Egyptische vriend was onlangs getuige hoe een Egyptisch meisje op het Tahrirplein werd uitgekleed. „Ik had een dubbele reactie: de eerste was afschuw, de tweede was seksuele opwinding.”

Mijn vriend is een mooie vrijgevochten jongen die meer dan aan zijn trekken komt. Wat gaat er dan om in het hoofd van een werkloze, ongehuwde Egyptische man die nog nooit in zijn leven met een meisje naar bed is geweest, en dat misschien ook nooit zal meemaken?

Daarom is de installatie van Neveen Shalaby op de tentoonstelling zo interessant. Shalaby heeft een documentaire van vijf minuten gemaakt waarin ze een man laat praten over zijn seksuele frustraties. „Hij is dertig, een christen, maar dat doet er niet toe”, zegt Shalaby. „Hij valt zelf geen vrouwen lastig, zegt hij. Maar hij vertelt hoe hij omgaat met zijn seksuele driften, over masturberen en telefoonseks. En hoe hij zich op sporten heeft gestort om niet altijd aan seks te hoeven denken.”

Shalaby, zelf moslim, ziet het seksueel geweld wel degelijk als een Egyptisch probleem. „Het gaat over seks en over onze relatie tot de religie. Onze regels laten niet toe dat jongens en meisjes normale betrekkingen hebben. En omdat er zoveel armoede is, raken veel mannen niet getrouwd en kunnen ze ook geen seks kopen.”

Ze verwijst ook naar de populaire cultuur. „Wij zijn allemaal opgegroeid met de films van Adel Imam. Die zat voortdurend aan vrouwen en we werden verondersteld daar om te lachen. Dan is het niet gek dat jongens opgroeien met het idee dat dit niet erg is.”

De tentoonstelling in Darb 1718 zal wellicht niet veel aanranders bereiken. Dat is ook niet de bedoeling, zegt Reem Hatem, 25, een van de organisatoren. „Dit is een gigantisch sociaal probleem dat al heel lang meegaat maar waar bijna niet over gepraat wordt. Het belang van deze tentoonstelling is dat er eindelijk iemand opstaat die hardop zegt dat dit niet oké is.”

Sommigen vinden dat het tijd is voor een hardere aanpak. Een nieuwe groep die zich SHAG noemt (Sexual Harassment Action Group) wil deze vrijdag naar het Tahrirplein trekken voor een nieuwe betoging tegen seksueel geweld. Omdat de vorige betoging werd aangevallen, komen ze deze keer gewapend: met pepperspray, maar ook met spuitbussen met roze verf en handboeien. Bedoeling is om eventuele aanvallers roze te spuiten, de handboeien aan te doen en uit te leveren aan de politie.